Lễ hội bắt nguồn từ tích truyện, bà con rất nghèo, không có tiền mua thuốc chữa bệnh, thường đến nhờ thầy mo dùng mẹo và xin thần linh chữa được bệnh cho dân làng. Mang ơn thầy mo, nhiều người xin được làm con nuôi của ông. Và rồi, cứ mỗi dịp cuối năm (vào 29, 30 Tết), con cháu lại đến tạ ơn thầy mo, nhưng thời điểm đó đang bận rộn chuẩn bị đón Tết nên thầy mo ấn định lễ tạ ơn sẽ tổ chức vào tháng 3 hằng năm...

Lễ hội Hết Chá là hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh sâu sắc, gắn kết cộng đồng dân tộc Thái, cùng nhau bước vào mùa vụ mới; là dịp để người dân tạ ơn đất trời, tạ ơn đấng sinh thành, giáo dưỡng, cầu chúc cho vạn vật hòa hợp, sinh sôi nảy nở, cuộc sống yên vui, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt bội thu, mọi người ấm no hạnh phúc, mạnh khỏe. Năm 2015, Lễ hội Hết Chá được công nhận di sản phi vật thể cấp quốc gia.

Phần lễ là dịp để người con nuôi bày tỏ lòng thành kính với thầy mo đã chữa bệnh cho mình, mang tính nhân văn sâu sắc. Thông qua phần lễ với những tích xưa được kể và dựng lại, truyền dạy những kinh nghiệm sản xuất cũng như nghe những lời răn dạy để mọi người sống với nhau tốt hơn. Điểm nổi bật của những tích trò là tính hài hước, hóm hỉnh.

Nếu phần lễ mang màu sắc linh thiêng thì phần hội diễn ra với các hoạt động nhằm mô phỏng lại cuộc sống bình dị thường ngày của đồng bào dân tộc Thái trong quá trình dựng bản, dựng mường, xây dựng đời sống mới. Những trò diễn dân gian dí dỏm, vui nhộn mang nhiều ý nghĩa nhân văn được tái hiện trên sân khấu như: Tích truyện tập trâu cày ruộng, đi hái rau rừng, trò đi xúc cá, một chuyến đi săn... Bên cạnh đó, là những điệu xòe uyển chuyển, nhịp nhàng, duyên dáng hòa cùng tiếng trống, chiêng rộn rã quanh cây nêu tạo ấn tượng cho khán giả, du khách.