Hơn một thế kỷ, xây dựng và phát triển, tỉnh Sơn La đã trải qua những giai đoạn thăng trầm của lịch sử. Từ thời Hùng Vương, vùng đất Sơn La thuộc bộ Tân Hưng; đến thời Lý, thuộc đạo Lâm Tây, đạo Đà Giang; thời Trần, thuộc Trấn Thiên Hưng. Từ khi thực dân Pháp xâm chiếm vùng Tây Bắc (1886-1891), Sơn La thuộc phủ Gia Hưng, tỉnh Hưng Hóa.

Ngày 10/10/1895, tỉnh Sơn La được chính thức thành lập với tên gọi ban đầu là tỉnh Vạn Bú, đến năm 1904 đổi thành Sơn La. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển, đồng bào các dân tộc nơi đây đã kiến tạo nên một vùng văn hóa đa dạng, phong phú, đậm đà bản sắc của 12 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều có một kho tàng di sản văn hóa mang sắc thái riêng và hết sức quý giá, tạo nên một bức tranh văn hóa sinh động, đa dạng và đậm đà bản sắc.

Truyền thống yêu nước và lịch sử đấu tranh của nhân dân các dân tộc Sơn La luôn gắn chặt với lịch sử của dân tộc, trải qua hàng nghìn năm chống lại sự xâm lăng của các triều đại phong kiến phương Bắc, nhiều lần đánh đuổi quân xâm lấn biên giới từ phía Tây và Tây Bắc, bảo vệ vững chắc vùng biên cương của Tổ quốc. Cuối thế kỷ XIX, dưới sự thống trị tàn bạo của Thực dân Pháp và bọn phong kiến tay sai, nhân dân các dân tộc Sơn La với lòng yêu nước, ý chí căm thù giặc sâu sắc, tinh thần đoàn kết, anh dũng, ngoan cường, đã liên tiếp đứng lên cùng cả dân tộc chiến đấu bảo vệ đất nước, quê hương, bản mường.

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đánh dấu bước ngoặt lịch sử vĩ đại trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, phong trào cách mạng chống lại chế độ thực dân, phong kiến tay sai liên tiếp nổ ra. Hòng dập tắt phong trào cách mạng, thực dân Pháp ra sức lùng sục, khủng bố, bắt bớ, lập thêm nhiều nhà tù để giam cầm, khủng bố các chiến sĩ cộng sản. Cuối năm 1930, thực dân Pháp đày lên Nhà tù Sơn La nhiều chiến sĩ cách mạng kiên trung của Đảng, với âm mưu là dựa vào rừng núi xa xôi hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, nơi “rừng thiêng, nước độc” này có thể hủy hoại thể xác, tinh thần, ý chí đấu tranh của những người Cộng sản Việt Nam... Nhưng, chính từ nơi ngục tù tăm tối, các chiến sĩ cộng sản đã biến nhà tù thành trường học cách mạng. Cuối tháng 12/1939, Chi bộ Nhà tù Sơn La được thành lập, đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đấu tranh chính trị ở Sơn La. Kể từ đây, ánh sáng cách mạng từ Chi bộ Nhà tù Sơn La đã lan tỏa, ảnh hưởng sâu, rộng trong các tầng lớp nhân dân dẫn đến sự ra đời của 2 tổ chức cách mạng đầu tiên ở Mường La và ở tỉnh lỵ. Phong trào cách mạng nhanh chóng phát triển ra các địa bàn trong tỉnh. Đến đầu năm 1945, toàn tỉnh đã có hơn 60 cơ sở cách mạng ở các châu, tạo tiền đề vững chắc để tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng thắng lợi ngày 26/8/1945.

Vừa giành được chính quyền, đất nước ta lại phải đương đầu với hơn 20 vạn quân Tưởng từ phía Bắc tràn xuống nước ta lấy danh nghĩa quân Đồng minh vào giải giáp quân đội Nhật nhưng thực chất chúng âm mưu bóp chết chính quyền non trẻ và xâm lược nước ta. Tại Sơn La, ngày 31/8/1945, quân Tưởng nhân danh đồng minh đã kéo đến phá hoại chính quyền cách mạng. Quân và dân Sơn La tiếp tục cùng cả dân tộc bước vào cuộc đấu tranh bảo vệ chính quyền, trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp gian khổ và oanh liệt.

Mặc dù đối diện với muôn vàn khó khăn, thách thức, nhưng dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương Đảng, sự nỗ lực bền bỉ, tinh thần đấu tranh anh dũng của cán bộ, đảng viên và nhân dân các dân tộc, từ cuối năm 1947, phong trào kháng chiến trong tỉnh từng bước được củng cố và ngày càng lớn mạnh, phát triển rộng khắp. Tháng 9/1952, Bộ Chính trị và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định mở Chiến dịch giải phóng Tây Bắc. Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ, quân và dân các dân tộc trong tỉnh đã hăng hái tham gia chuẩn bị chiến trường, tổ chức tốt công tác vận tải và tiếp tế lương thực, thực phẩm, đẩy mạnh hoạt động phối hợp với Bộ đội chủ lực chiến đấu tiêu diệt địch và tiến vào giải phóng Sơn La; chuẩn bị lực lượng để tiếp quản vùng giải phóng. Ngày 22/11/1952, tỉnh Sơn La được giải phóng, trở thành mốc son lịch sử, đánh dấu thời kỳ đấu tranh cách mạng vẻ vang, từ đây, nhân dân các dân tộc tỉnh Sơn La được sống trong độc lập, tự do; chế độ áp bức bóc lột của đế quốc và phong kiến bị xóa bỏ, chính quyền cách mạng được thiết lập và từng bước được củng cố vững mạnh.

Sau ngày giải phóng, công tác củng cố chính quyền, tuyên truyền, vận động nhân dân tăng gia sản xuất, xây dựng đời sống mới và đóng góp sức người, sức của phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ được đẩy mạnh. Nhân dân các dân tộc Sơn La không ngại hy sinh, gian khổ, ngày đêm băng đèo, vượt suối để vận chuyển lương thực, đạn dược cho Bộ đội tham gia chiến dịch. Ngày 7/5/1954 chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng. Tỉnh Sơn La đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ là hậu phương trực tiếp của chiến dịch quyết chiến chiến lược, góp phần làm nên chiến thắng “Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.

Kỷ niệm 5 năm ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954 - 7/5/1959), Bác Hồ và đoàn công tác Trung ương đã lên thăm Khu tự trị Thái - Mèo tại Sơn La. Người căn dặn: “Tôi mong rằng, đồng bào, bộ đội, cán bộ Khu tự trị đã đoàn kết càng đoàn kết hơn nữa, đã thi đua, càng thi đua hơn nữa... tiêu diệt cho hết giặc đói, giặc dốt, làm cho mọi người đều được no ấm, đều biết chữ, làm cho mọi người đều được hưởng hạnh phúc, yên vui...”. Những lời dạy bảo ân cần của Bác đã tạo ra sức mạnh đoàn kết, cổ vũ nhân dân các dân tộc Sơn La, Tây Bắc tiến lên trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Từ năm 1965 đến năm 1972, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quân và dân Sơn La vừa chiến đấu, vừa đẩy mạnh sản xuất, chi viện sức người, sức của cho tiền tuyến miền Nam. Trong những năm tháng giặc Mỹ bắn phá ác liệt, quân và dân Sơn La đã chiến đấu anh dũng, Bộ đội cao xạ địa phương và dân quân tự vệ đã bắn rơi 54 máy bay Mỹ. Từ năm 1965 đến năm 1974, toàn tỉnh đã tiễn đưa 10.949 thanh niên nhập ngũ; bắn rơi 76 máy bay giặc Mỹ; bắt gọn 60 vụ biệt kích, thám báo; đồng thời hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ quốc tế đối với cách mạng Lào, góp phần vào thắng lợi giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.

Năm 1975, sau khi đất nước thống nhất, cách mạng Việt Nam bước sang thời kỳ mới - thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Từ năm 1986 thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, tỉnh Sơn La đã nỗ lực đạt được những thành tựu to lớn. Sau gần 40 năm đổi mới, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực, đúng hướng và phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế của tỉnh. Đến nay, sản xuất nông nghiệp phát triển theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, gắn với ứng dụng công nghệ cao; công nghiệp phát triển theo hướng tăng dần tỷ trọng công nghiệp chế biến, tăng tỷ trọng giá trị nội địa trong sản phẩm; dịch vụ chú trọng phát triển các ngành có lợi thế cạnh tranh. Sơn La đã trở thành tỉnh phát triển khá trong vùng trung du và miền núi phía Bắc; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng lên; khối đoàn kết các dân tộc không ngừng được củng cố; quốc phòng, an ninh được giữ vững, tạo tiền đề quan trọng để tỉnh tiếp tục phát triển nhanh, bền vững.

Sơn La trở thành vùng đất lịch sử cách mạng khắc ghi dấu ấn truyền thống cách mạng vẻ vang, oanh liệt của dân tộc. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có rất nhiều di tích lịch sử cách mạng, như Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La, phường Tô Hiệu; Khu căn cứ cách mạng Mộc Hạ, Mường Chanh, Khu căn cứ cách mạng Việt Nam - Lào; Ngã ba Cò Nòi; Cứ điểm Nà Sản; Rừng Đại tướng Võ Nguyên Giáp; Di tích Trung đoàn Tây tiến… là những địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ mai sau.

Truyền thống lịch sử cách mạng vẻ vang, văn hóa tốt đẹp đã và đang là những nền tảng tinh thần vững chắc, tạo động lực mạnh mẽ, sức mạnh nội sinh quan trọng cho Sơn La hòa chung trong dòng chảy lịch sử của cả dân tộc. Phát huy truyền thống Anh hùng, toàn Đảng, toàn quân, toàn dân Sơn La tiếp tục  thi đua hoàn thành những mục tiêu đã đề ra. Xây dựng tỉnh Sơn La phát triển xanh, nhanh và bền vững, với khí thế mới, niềm tin mới, khát vọng mới, xây dựng quê hương, đất nước ngày càng phồn vinh, hạnh phúc.