Phong trào đấu tranh chống xâm lược đến năm 1930.

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược nước ta. Năm 1873, thực dân Pháp đánh chiếm Bắc kỳ lần thứ nhất, lần thứ hai vào năm 1883. Nghĩa quân thuộc các vùng châu Mộc, Mường La, Mai Sơn, châu Thuận, Phù Yên… đã tham gia đạo quân do Nguyễn Quang Bích và Lưu Vĩnh Phúc chỉ huy, đánh thực dân Pháp ở trận Cầu Giấy - Hà Nội, gây cho địch nhiều tổn thất to lớn.

Sau khi cơ bản bình định xong các tỉnh vùng đồng bằng, tháng 2/1886, thực dân Pháp đánh lên Tây Bắc, năm 1888, chúng đánh chiếm Sơn La.

Dưới chính sách cai trị của chính quyền thực dân Pháp, nền kinh tế Sơn La lạc hậu, cơ bản theo phương thức tự cung, tự cấp hầu như không có chuyển biến gì. Đời sống nhân dân chủ yếu dựa vào nương rẫy và săn bắt, hái lượm tự nhiên. Văn hoá, giáo dục, y tế không được mở mang, phát triển. Sau gần 30 năm thống trị, đến tháng 2/1917, thực dân Pháp mới cho mở một trường tiểu học ở tỉnh lỵ, 99% dân số không biết chữ quốc ngữ, số người biết chữ Thái không đáng kể. Cùng với chính sách ngu dân, thực dân Pháp ra sức đầu độc nhân dân bằng các tệ nạn xã hội như cờ bạc, rượu chè, nghiện hút thuốc phiện, khuyến khích các tập tục mê tín dị đoan. Đời sống nhân dân rất khổ cực, lao động vất vả, ốm đau không có thuốc và không được chạy chữa, nạn dịch bệnh xảy ra triền miên.

Tiếp nối truyền thống kiên cường chống giặc ngoại xâm, nhân dân các dân tộc Sơn La dưới sự lãnh đạo của các thủ lĩnh châu mường đã đứng lên khởi nghĩa vũ trang chống thực dân Pháp xâm lược ngay từ những ngày đầu. Những cuộc đấu tranh của nhân dân các dân tộc đã góp phần to lớn làm thất bại kế hoạch nhanh chóng bình định Tây Bắc của thực dân Pháp.

Các cuộc đấu tranh ngày càng mạnh mẽ, thu hút đông đảo nhân dân các dân tộc Thái, Mường, Mông, Dao…, diễn ra ở khắp các địa bàn, dưới nhiều hình thức. Có những cuộc đấu tranh rộng lớn, kéo dài nhiều năm, gây cho chúng nhiều thiệt hại. Điều đó thể hiện ý chí quật cường của nhân dân các dân tộc, tình đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc anh em trong bảo vệ quê hương, Tổ quốc. Tuy nhiên, do thiếu đường lối chính trị đúng đắn, trình độ tổ chức còn non kém cho nên các phong trào đấu tranh yêu nước bị khủng bố đàn áp đẫm máu và tan rã.

Quá trình vận động cách mạng, đấu tranh giành chính quyền (1930- 1945)

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đánh dấu bước ngoặt lịch sử vĩ đại trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, phong trào cách mạng chống lại chế độ thực dân, phong kiến tay sai liên tiếp nổ ra. Hòng dập tắt phong trào cách mạng, thực dân Pháp ra sức lùng sục, khủng bố, bắt bớ, lập thêm nhiều nhà tù để giam cầm, khủng bố các chiến sĩ cộng sản. Cuối năm 1930, thực dân Pháp đày lên Nhà tù Sơn La nhiều chiến sĩ cách mạng kiên trung của Đảng, trong đó có nhiều người là ủy viên Trung ương Đảng, Xứ ủy viên, Tỉnh ủy viên như Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Tô Hiệu… Âm mưu của thực dân Pháp là dựa vào rừng núi xa xôi hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, nơi "rừng thiêng, nước độc" này có thể hủy hoại thể xác, tinh thần ý chí đấu tranh của những người Cộng sản Việt Nam. Thâm độc hơn chúng mua chuộc, dùng các thủ đoạn chia rẽ dân tộc, lợi dụng sự bất đồng về ngôn ngữ và phong tục tập quán để ngăn cản việc tuyên truyền cách mạng của các tù chính trị.

Nhưng chính từ nơi ngục tù tăm tối, các chiến sĩ cộng sản đã biến nhà tù thành trường học cách mạng, thắp sáng và lan tỏa niềm tin vào cách mạng của Đảng tới nhân dân các dân tộc ở Sơn La. Trải qua đấu tranh sinh tử với quân thù, các chiến sĩ cách mạng đã có nhiều kinh nghiệm tổ chức và đấu tranh ở trong cũng như ngoài nhà tù. Xuất phát từ yêu cầu phải thống nhất chỉ đạo hoạt động đấu tranh trong tù, cuối tháng 12 năm 1939, Chi bộ Nhà tù Sơn La được thành lập, đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đấu tranh chính trị ở Sơn La, là hạt giống đỏ gieo mầm cách mạng trong vùng Tây Bắc, là tiền đề quan trọng cho sự ra đời của Đảng bộ Sơn La sau này.

Chi bộ Nhà tù ngay từ ngày đầu thành lập đã tập trung chỉ đạo, thực hiện nhiệm vụ: Lãnh đạo mọi hoạt động trong tù, đề ra phương hướng tổ chức các cuộc đấu tranh. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục và rèn luyện đạo đức cách mạng cho đảng viên và quần chúng; đào tạo và bồi dưỡng cán bộ, huấn luyện đảng viên về lý luận Mác - Lênin và phương pháp đấu tranh cách mạng; xây dựng và phát triển các tổ chức quần chúng cách mạng bên trong, bên ngoài nhà tù; tìm cách bắt liên lạc với xứ ủy và Trung ương Đảng.

Sau một thời gian tuyên truyền, vận động, ánh sáng cách mạng từ Chi bộ Nhà tù Sơn La đã lan tỏa, ảnh hưởng sâu, rộng trong các tầng lớp nhân dân ở khu vực tỉnh lỵ, châu lỵ Mường La, dẫn đến sự ra đời của 2 tổ chức cách mạng đầu tiên ở Mường La và ở tỉnh lỵ. Từ tỉnh lỵ, phong trào cách mạng nhanh chóng phát triển ra các vùng tiếp giáp như vùng Chiềng Xôm (nay thuộc thành phố Sơn La), vùng Mường Chanh (Mai Sơn), bản Lầm, Tranh Đấu (Thuận Châu)…Đến đầu năm 1945, toàn tỉnh đã có hơn 60 cơ sở cách mạng ở các châu, tạo tiền đề vững chắc để tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng thắng lợi khi thời cơ chín muồi.

Ảnh hưởng trực tiếp từ chiến khu Vần - Hiền Lương (nay thuộc tỉnh Yên Bái và tỉnh Phú Thọ), từ tháng 5/1945 phong trào cách mạng ở huyện Phù Yên phát triển nhanh. Ngày 23/7/1945, có sự phối hợp của một Chi đội giải phóng quân Chiến khu, đội tự vệ cách mạng, nhân dân huyện Phù Yên đã đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi. Phù Yên là huyện đầu tiên của tỉnh Sơn La khởi nghĩa giành được chính quyền, đã khích lệ cao trào kháng Nhật cứu nước trong toàn tỉnh lên mạnh mẽ.

Ngày 14/8/1945, phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng đồng minh vô điều kiện. Thời cơ ngàn năm có một cho nhân dân Việt Nam vùng lên giành độc lập dân tộc. Nắm bắt thời cơ, ngày 21/8/1945, tại Sơn La, đồng chí Chu Văn Thịnh triệu tập, chủ trì cuộc họp quán triệt nội dung lời kêu gọi khởi nghĩa của Hồ Chủ tịch, mệnh lệnh của Tổng bộ Việt Minh, bàn những vấn đề cấp bách về tổ chức lực lượng vũ trang khởi nghĩa, kế hoạch khởi nghĩa giành chính quyền ở các châu và tỉnh lỵ. Từ tối ngày 22/8 công tác chuẩn bị, kế hoạch khởi nghĩa ở các châu đã được chuẩn bị khẩn trương. Từ ngày 23/8 khởi nghĩa giành chính quyền bắt đầu diễn ra ở các châu Mường La, Mai Sơn, Yên Châu, Thuận Châu…đến ngày 25/8/1945, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng ở tỉnh lỵ diễn ra thắng lợi. Ngày 26/8/1945, tại lễ mít tinh, đồng chí Chu Văn Thịnh - Chủ nhiệm tỉnh bộ Việt Minh thay mặt Ủy ban cách mạng lâm thời tỉnh Sơn La tuyên bố trước toàn thể nhân dân các dân tộc: khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng hoàn toàn thắng lợi, xóa bỏ chính quyền thực dân, phong kiến, thành lập chính quyền cách mạng; kêu gọi nhân dân các dân tộc đoàn kết, bình đẳng, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau xây dựng cuộc sống, ủng hộ chính phủ, ủng hộ Việt Minh.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thắng lợi là mốc lịch sử quan trọng trong phong trào đấu tranh ở Sơn La. Làm nên thắng lợi vĩ đại ấy là kết quả tổng hợp của nhiều nhân tố, đó là sức mạnh đoàn kết, lòng yêu nước, ý chí căm thù, tinh thần bất khuất chống giặc của nhân dân…Trong đó, sự lãnh đạo của Chi bộ nhà tù Sơn La đóng vai trò quyết định.

Thực tiễn lịch sử cho thấy, với tính chất khác biệt của Nhà tù Sơn La; các thế hệ cách mạng tiền bối bị giam cầm nơi đây với khí tiết đấu tranh của những người Cộng sản đã biến nhà tù thành trường học cách mạng, đồng thời đem ánh sáng cách mạng lan tỏa khắp vùng Tây Bắc…với ý nghĩa đặc biệt đó, ngày 31/12/2014, Thủ tướng Chính phủ ra quyết định công nhận Di tích nhà tù Sơn La là Di tích lịch sử đặc biệt cấp quốc gia.

(Còn nữa)