Ngay từ sáng sớm, khu vực trồng tam thất nam, củ địa liền ở bản Suối Sấu rộn ràng tiếng cười nói của bà con trong bản tham dự Ngày hội thu hoạch dược liệu. Bà Đinh Thị Chăn, bản Suối Sấu, cùng các chị em trong bản người cuốc, người nhặt, người đóng bao củ tam thất nam. Vừa làm, bà Chăn vừa nói: Trước kia, nhà tôi chỉ trồng ngô, sắn, làm quanh năm mà chẳng dư được bao nhiêu. Giờ trồng dược liệu, tuy vất vả hơn, nhưng có người hướng dẫn kỹ thuật, lại lo đầu ra. Hôm nay, được HTX Nông nghiệp Thảo dược Vân Hồ thu mua 10 nghìn đồng/kg, bà con phấn khởi lắm.

Cách đó không xa, những bao củ địa liền của gia đình chị Đinh Thị Loan được cán bộ thu mua của HTX cân đủ, ghi sổ cẩn thận. Với giá bán 20 nghìn đồng/kg, chị Loan không giấu được niềm vui: Ban đầu, chúng tôi cũng lo vì chưa quen kỹ thuật, làm ra sản phẩm có bán được không? Nhưng được Dự án hỗ trợ giống, phân bón, được doanh nghiệp và HTX cầm tay chỉ việc từ lúc trồng đến lúc thu hoạch, giờ lại được HTX thu mua sản phẩm. Thấy làm được, lại có thu nhập ổn định, chúng tôi đã yên tâm hơn nhiều.

Song Khủa và Tô Múa vốn là các xã thuần nông, chủ yếu trồng cây ngô, cây sắn. Sản xuất phụ thuộc nhiều vào thời tiết, thu nhập bấp bênh theo giá cả thị trường. Ban đầu, Công ty CP Dược liệu VietRAP Sơn La triển khai Dự án trồng dược liệu thí điểm với 7 loại cây trên quy mô 5 ha. Qua quá trình triển khai, nhận thấy điều kiện sinh thái ở hai xã rất phù hợp, Song Khủa hợp với sa nhân tím, ngưu tất, tam thất nam, ích mẫu; Tô Múa hợp với đan sâm, đẳng sâm, đương quy, sâm Việt Nam.

Tháng 1/2025, Dự án phát triển dược liệu chính thức triển khai với sự hỗ trợ của Dự án GREAT, đặt mục tiêu giai đoạn 2025 - 2027 sẽ hỗ trợ khoảng 150 hộ dân tại xã Song Khủa và Tô Múa, xây dựng vùng trồng 59 ha dược liệu theo tiêu chuẩn quốc tế GACP - WHO. Sau 1 năm triển khai, đã mở rộng vùng trồng được 37,7 ha, từng bước hình thành vùng trồng tập trung gắn với liên kết chuỗi.

Xã Song Khủa hiện đã có 139 hộ tham gia trồng dược liệu, tập trung tại các bản Suối Sấu, Lóng Khủa… với tổng diện tích khoảng 5 ha. Các loại dược liệu được trồng gồm: Tam thất nam, ngưa tất, đương quy, cát cánh, khôi nhung; bên cạnh đó là các loại cây trồng thử nghiệm như đan sâm, tam thất bắc, thất diệp nhất chi hoa, sâm Việt Nam. Kết quả bước đầu rất khả quan, đương quy đạt năng suất khoảng 13 tấn tươi/ha, cát cánh 12 tấn tươi/ha, đan sâm khoảng 13 tấn tươi/ha. Những loại cây dài ngày như khôi nhung, tam thất bắc, sâm Việt Nam sinh trưởng tốt, hứa hẹn giá trị kinh tế cao trong các năm tiếp theo.

 Công ty CP Dược liệu VietRAP Sơn La đã kết nối với HTX Nông nghiệp Thảo dược Vân Hồ và các HTX tại Song Khủa, hình thành vùng trồng dược liệu liên kết với các hộ dân trồng dược liệu. Không chỉ thu mua sản phẩm, HTX còn trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật, giám sát quy trình trồng theo tiêu chuẩn GACP - WHO, hỗ trợ sơ chế ban đầu và kết nối doanh nghiệp chế biến. Công ty còn phối hợp với UBND xã Song Khủa tổ chức Hội thảo giới thiệu Dự án dược liệu, đánh giá kết quả bước đầu thực hiện dự án và tổ chức Ngày hội thu hoạch dược liệu để bà con được trực tiếp tìm hiểu về ý nghĩa, lợi ích khi tham gia Dự án. 

Anh Đỗ Trung Kiên, Giám đốc HTX Nông nghiệp Thảo dược Vân Hồ, chia sẻ: HTX thành lập năm 2023, hiện có 17 thành viên, trồng 8 loại dược liệu: ích mẫu, tam thất nam, địa liền, cát sâm, đan sâm, ngưu tất, sa nhân tím… Bên cạnh việc thu mua, Ngày hội hôm nay cũng là bước hoàn thiện chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ.

Theo anh Kiên, nỗi lo lớn nhất của người dân khi trồng dược liệu chính là đầu ra. Vì vậy, ngay từ đầu vụ, HTX đã ký kết với doanh nghiệp, thống nhất quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn thu mua và giá cả. Làm đúng quy trình, đảm bảo chất lượng thì chắc chắn sản phẩm làm ra sẽ bán được. 

Ông Sa Văn Đức, cán bộ Văn phòng Dự án GREAT tại Sơn La, cho biết: Dự án đặt mục tiêu nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số. Trong chuỗi dược liệu này, chúng tôi hướng tới khoảng 150 phụ nữ tham gia, trong đó 80% là phụ nữ dân tộc thiểu số, được hỗ trợ giống, phân bón, kỹ thuật và kết nối thị trường.

Để xây dựng chuỗi giá trị dược liệu bền vững và bao trùm, Dự án GREAT sẽ đồng hành, hỗ trợ nâng cao năng lực sản xuất thông qua phát triển 59 ha vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO, trong đó 35 ha đạt chứng nhận quốc tế GACP-WHO; 2 hợp tác xã được nâng cao năng lực quản lý và vận hành chuyên nghiệp; 5 tổ nhóm liên kết sản xuất được thành lập và hoạt động hiệu quả; tài liệu hóa và chia sẻ mô hình thành công để nhân rộng, chuyển đổi ngành hàng dược liệu tại Sơn La

Công ty CP Dược liệu VietRAP Sơn La là đơn vị đồng hành xuyên suốt dự án. Theo bà Vũ Thị Vân Phượng, Chủ tịch HĐQT Công ty, cho biết: Từ năm 2022, doanh nghiệp đã khảo sát điều kiện đất đai, nguồn nước tại Song Khủa và Tô Múa, tổ chức họp dân và lựa chọn vùng trồng. Giai  đoạn 2025 - 2027, Công ty phát triển 59 ha vùng trồng và 1 ha vườn giống. Năm 2025, Công ty đã triển khai gần 30 ha. Theo kế hoạch, giai đoạn 2026 - 2027, VietRAP Sơn La phát triển 100 ha sa nhân, 30 ha địa liền và 20 ha tam thất nam, hướng tới xây dựng vùng dược liệu chất lượng cao, có truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu chế biến sâu.

Ngày hội thu hoạch dược liệu là cách làm mới, góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân từ manh mún, tự phát sang sản xuất theo chuỗi, theo tín hiệu thị trường. Không dừng lại ở thu mua nguyên liệu tươi, các HTX đang xây dựng kế hoạch sơ chế, bảo quản và tiến tới chế biến sâu, nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm. Khi chuỗi vận hành ổn định, Ngày hội thu hoạch dược liệu sẽ trở thành hoạt động thường niên, tạo một hướng phát triển kinh tế bền vững từ cây dược liệu cho nông dân Song Khủa và xã Tô Múa.