Xã Chiềng Mai được thiên nhiên ưu đãi, đất đai màu mỡ và khí hậu ôn hòa, thích hợp để phát triển các loại cây trồng, đặc biệt là cây công nghiệp, cây ăn quả. Đặc biệt những năm gần đây, địa phương đưa vào trồng nhiều loại cây ăn quả có múi, nhiều nhất là cam. Đến nay, toàn xã có 20 ha cam, chủ yếu là các loại V2, đường canh, Navel, được trồng nhiều ở các bản Củ, Mai Khoang của xã Chiềng Ban cũ. Các hộ trồng cam nơi đây đã tích cực áp dụng quy trình sản xuất nông nghiệp an toàn, nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm.

Thăm vườn cam đường canh của gia đình ông Tòng Văn Luyến ở bản Củ, ngỡ ngàng trước những vườn cam sai trĩu, quả đều tăm tắp. Nâng niu chùm cam chín vàng, ông Luyến chia sẻ: Trước đây toàn bộ diện tích đất nương của gia đình đều trồng cà phê, nhưng thường xuyên bị ảnh hưởng bởi sương muối nên gia đình đã chuyển đổi sang trồng cam. Sau khi học hỏi các hộ trong xã, tôi đã đưa giống cam đường canh vào trồng xen trên diện tích 1 ha. Ưu điểm của giống cam này là vị ngọt, ít hạt, năng suất cao. Chỉ sau 2 năm trồng, cây cam bắt đầu cho thu hoạch, thương lái tìm đến tận vườn đặt mua với giá 35.000 đồng/kg, ước hết vụ sản lượng đạt khoảng 15 tấn, trừ chi phí, thu về 350 triệu đồng.

Để đạt năng suất cao, ông Luyến đã đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm cho toàn bộ vườn, cắt tỉa cành tạo tán đúng quy trình kỹ thuật. Trong sản xuất, ông sử dụng các phụ phẩm, phế phẩm nông nghiệp, chất thải chăn nuôi, vỏ bã cà phê để ủ thành phân hữu cơ bón cho cây trồng. Nhờ vậy, giảm được chi phí mua phân bón, vườn cây được cải tạo, phát triển tốt, ít sâu bệnh, sản lượng quả tăng khoảng 30%.

Còn tại vườn cam của gia đình anh Hoàng Văn Hùng, ở bản Mai Khoang, 2 năm qua, cây cam đã thu trái ngọt. Anh Hùng tâm sự: Sau nhiều năm trồng cam từ giống cam Vinh đến cam ruột đỏ, bưởi, năm 2018, sau khi đi học kinh nghiệm trồng cam tại Mộc Châu, tôi quyết định mua 100 gốc cam Navel về trồng xen cây cà phê. Được chiết ghép vào những gốc cam, bưởi trước đây, giống cam Navel phát triển tốt, khỏe mạnh, phù hợp với điều kiện khí hậu và đặc biệt không bị ảnh hưởng của sương muối. Sau gần 5 năm, cây cam bắt đầu cho thu quả, mẫu mã quả đồng đều, to, không hạt và ngọt. Đầu ra tiêu thụ ổn định, với giá từ 40.000 - 50.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với cây trồng khác.

Vụ cam năm nay, người nông dân Chiềng Mai được mùa, được giá, sản lượng dự kiến toàn xã đạt gần 400 tấn. Hiện nay, một số vườn cam đã hoàn thành thu hoạch, chủ vườn đang triển khai đốn, tỉa cành và bón lót cho cây, chuẩn bị cho vụ mới. Với lợi thế diện tích đất vườn đồi lớn, điều kiện thổ nhưỡng thuận lợi, hiệu quả kinh tế mang lại từ cây cam cao hơn cây trồng khác, trung bình đạt 300 triệu đồng/ha. Tuy nhiên, hiện nay, ở Chiềng Mai cũng có một số vườn cam đang bị thoái hóa với những biểu hiện như ra quả cách năm, suy giảm năng suất, chất lượng… Chu kỳ kinh doanh trung bình của cây cam khoảng 7 - 10 năm, những vườn canh tác tốt có thể tới 15 năm, trong khi một số vườn cam ở đây sau trồng 5 - 7 năm đã có biểu hiện già cỗi, sâu bệnh. Nguyên nhân chủ yếu là do thoái hóa giống, khả năng đầu tư thâm canh, kỹ thuật canh tác hạn chế dẫn đến cây thiếu dinh dưỡng, yếu, dễ bị bệnh.

Giữ vững thương hiệu cam Chiềng Mai và tiếp tục tăng diện tích trồng, UBND xã đang phối hợp với các ngành chức năng hướng dẫn nhân dân cách chăm bón, cải tạo diện tích trồng. Với những cây già cỗi, bị sâu bệnh nặng làm mất thân chính hoặc một phần tán cần xử lý theo phương pháp đốn phớt và đốn đau, nuôi cành bổ sung; ghép cải tạo các giống mới cho năng suất cao hơn. Đối với vườn đã trồng lại nhiều lần, đất nghèo dinh dưỡng thì cần có chế độ luân canh với cây họ đậu, bón phân hữu cơ để cải tạo đất. 

Ông Nguyễn Văn Thành, Trưởng phòng Kinh tế xã Chiềng Mai, chia sẻ: Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật canh tác bền vững giúp bảo vệ môi trường, tạo điều kiện cho cây cam sinh trưởng phát triển tốt, giảm tỷ lệ cây bị bệnh, giảm thiệt hại do phải phá bỏ những vườn có hiện tượng suy thoái. Xã đang vận động, hỗ trợ nhân dân áp dụng tiến bộ khoa học vào sản xuất, tạo ra sản phẩm an toàn, duy trì và mở rộng diện tích, từng bước xây dựng thương hiệu cam Chiềng Mai, nâng cao thu nhập cho người nông dân.

Mô hình trồng cam ở xã Chiềng Mai đã và đang phát huy hiệu quả kinh tế vượt trội, đem lại thu nhập ổn định cho nhân dân. Để cây cam phát triển bền vững, địa phương cần tiếp tục quan tâm, hỗ trợ các hộ trồng xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm, nâng cao giá trị gắn với du lịch sinh thái trải nghiệm, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.