Sản vật quý giữa đại ngàn

Để đến được vùng chè cổ thụ, chúng tôi phải đi bộ lên đỉnh núi Pha Đét, thời điểm này, hoa đào đã bung nở, tô điểm cảnh sắc của bản vùng cao Ôn Ốc bình yên và thơ mộng. Trên đỉnh Pha Đét lộng gió, chúng tôi ai cũng bất ngờ và ấn tượng bởi ở độ cao hơn 1.300 mét so với mặt nước biển, nơi đây đang sở hữu những cây chè Shan tuyết cổ thụ, thân mốc thếch, bám đầy rêu phong, có cây cao tới 5-6 m, vươn mình giữa đại ngàn.

Dẫn chúng tôi tham quan vùng chè, ông Vừ A Giang, bản Ôn Ốc, xã Chiềng Hặc, chia sẻ: Theo lời kể những người cao tuổi trong bản, những cây chè này đã có mặt từ hàng trăm năm trước. Khi sinh ra, ông bà tôi đã thấy những cây chè mọc tự nhiên trên đỉnh núi Pha Đét. Trước đây, khi đi làm nương qua, bà con thường hái lá chè về để nấu nước uống hằng ngày.

Chính địa hình núi cao, quanh năm mây phủ, độ ẩm cao và khí hậu trong lành mát mẻ nên cây chè Shan tuyết nơi đây có rất nhiều búp to, tròn trịa, dưới lá chè có phủ một lớp lông tơ mịn, màu trắng như tuyết, nên được gọi là chè tuyết. Trước đây, vùng chè này từng được người dân thu hái để đun nước uống hoặc sao chè làm quà biếu, hoặc mang về các xã lân cận để đổi lấy thóc, gạo, muối hoặc vải vóc. Việc thu hái, chế biến chè đều được thực hiện thủ công, bà con sao chè trên chảo gang rồi cho vào ống lam tươi để giữ được hương vị lâu hơn và giữ trọn hương vị tinh khiết của chè Shan tuyết cổ thụ. Người dân Ôn Ốc coi những cây chè cổ thụ là báu vật của bản; là biểu tượng của sức sống mãnh liệt của đồng bào dân tộc Mông nơi đây. Tuy nhiên, trong một khoảng thời gian dài, vùng chè cổ thụ bị bỏ hoang. Nhiều cây chè cổ thụ bị sâu bệnh chết, bị chặt để nhường đất cho các cây trồng khác, một số cây bị gia súc phá hoại và rồi chết dần theo năm tháng, vì vậy, diện tích chè giảm sút nhiều.

Nhận thấy giá trị của cây chè, từ năm 2019, người dân bản Ôn Ốc đã quyết tâm giữ gìn những cây chè còn sót lại, chủ động chăm sóc, khoanh nuôi, nhân rộng và mở rộng diện tích vùng trồng chè. Đặc biệt, bà con chăm sóc chè theo hướng hữu cơ, thân thiện với môi trường; không phun thuốc bảo vệ thực vật, không sử dụng phân bón hóa học... Hiện nay, khu vực trồng chè có diện tích khoảng 2 ha, với gần 200 cây cổ thụ.

Ông Vừ Lao Tếnh, Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Ôn Ốc, xã Chiềng Hặc, thông tin: Bảo vệ và phát triển cây chè cổ thụ, bản đã giao cho các hộ có chè tự bảo vệ, thu hái để sao chè. Đồng thời, đưa nội dung bảo vệ cây chè cổ thụ vào hương ước, quy ước của bản, như: Tuyệt đối không được chặt phá, chăn nuôi gia súc tại khu vực trồng cây chè cổ thụ... Ai vi phạm đều bị xử phạt nghiêm theo quy định của bản, nhẹ thì năm đó không được công nhận danh hiệu gia đình văn hóa; nếu vi phạm lớn thì báo cáo xã để xử lý theo quy định của pháp luật.

Nhờ đó, ý thức người dân ngày càng được nâng lên, những cây chè cổ thụ được bảo vệ và phát triển xanh tốt. Đặc biệt, tháng 5/2025, có 9 cây chè Shan tuyết cổ thụ ở bản Ôn Ốc được Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam.

Xây dựng thương hiệu chè Shan tuyết Ôn Ốc

Nhận thấy tiềm năng, giá trị của cây chè Shan tuyết cổ thụ bản Ôn Ốc, các thành viên HTX Tây Bắc, xã Yên Châu, đã quyết định cùng bà con bản Ôn Ốc liên kết khôi phục vùng chè cổ thụ. Anh Nguyễn Anh Đức, Phó Giám đốc HTX Tây Bắc, chia sẻ: Năm 2018, đến bản Ôn Ốc, tôi được bà con mời thưởng thức chè cổ thụ ở đây. Nước chè có màu vàng nâu, vị chát nhẹ khi mới uống và ngọt dịu ở cuống họng. Đó là một hương vị rất đặc biệt mà không đâu có được. Lúc đó, tôi nảy ra ý tưởng cùng bà con tạo ra sản phẩm chè đặc sản để giới thiệu đến người tiêu dùng.

Với tầm nhìn dài hạn, HTX Tây Bắc đã vận động bà con giữ gìn, chăm sóc những cây chè còn lại, đồng thời hướng dẫn cách chăm sóc đúng kỹ thuật, bảo vệ sự phát triển của giống chè quý hiếm này. Các biện pháp chăm sóc như đốn tỉa cây, hạ tán để cây ra búp dễ thu hoạch và bảo quản chè búp tươi sau khi thu hái đã được áp dụng, giúp tăng trưởng vùng chè. Ngoài ra, HTX còn hỗ trợ thiết bị, kỹ thuật để người dân chế biến chè đảm bảo chất lượng.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, HTX còn hợp tác với bà con để xây dựng thương hiệu chè Shan tuyết Ôn Ốc, nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển kinh tế cho người dân. Hiện nay, toàn bộ gần 200 cây chè cổ thụ của người dân đều được HTX thuê trong 10 năm. Bình quân mỗi năm, HTX thu được khoảng 1 tấn chè búp tươi, sản xuất được khoảng 200 kg chè khô. Người dân sẽ được trả công chăm sóc chè và công thu hái chè 20 nghìn đồng/kg. Với sự nỗ lực, quyết tâm của HTX, tháng 6/2025, sản phẩm chè Shan tuyết Ôn Ốc đã được Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” - OCOP cấp tỉnh, công nhận đạt OCOP 4 sao, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hành trình đưa chè cổ thụ vươn xa.

Phấn khởi hơn, từ cuối năm 2024, Trường Cao đẳng Sơn La đã triển khai thực hiện nhiệm vụ khoa học cấp tỉnh với đề tài “Nghiên cứu bảo tồn, phát triển giá trị chè Shan tuyết cổ thụ gắn với phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Sơn La” tại một số địa phương trong tỉnh, trong đó có bản Ôn Ốc, xã Chiềng Hặc. Thời gian triển khai đề tài 36 tháng từ tháng 9/2024 đến tháng 2/2027. Theo đó, nhóm thực hiện đề tài đã đánh số cụ thể cho từng cây chè cổ thụ bản Ôn Ốc. Đồng thời, hướng dẫn bà con kỹ thuật cải tạo môi trường đất, kỹ thuật thúc mầm tạo tán cây chè Shan tuyết cổ thụ; kỹ thuật đốn kết hợp với tạo tán cắt tỉa theo các dáng thế cơ bản của cây bon sai nhằm mục đích tạo cảnh quan, nâng cao năng suất; kỹ thuật hái chè, chế biến chè Shan tuyết cổ thụ đúng cách...

Nhờ sự đồng hành của HTX Tây Bắc, cùng sự hướng dẫn của nhóm thực hiện đề tài, người dân bản Ôn ỐC đã khôi phục và bảo vệ tốt những cây chè cổ thụ hiện có. Ngoài ra, các hộ có đất ở khu đồi chè cổ thụ đã trồng thêm khoảng 1.000 cây chè Shan tuyết. Trực tiếp tham gia khảo sát tại vùng trồng chè bản Ôn Ốc, ông Lại Hữu Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Hặc, thông tin: Chúng tôi xác định cây chè cổ thụ bản Ôn Ốc không chỉ là cây trồng lâu năm có giá trị kinh tế mà còn là tài sản sinh thái, văn hóa đặc thù của địa phương. Trên cơ sở đó, xã đã đưa nội dung bảo tồn và phát huy giá trị cây chè cổ thụ vào chương trình phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền để nhân dân, nhất là các hộ có chè cổ thụ, nâng cao ý thức bảo vệ, chăm sóc và khai thác bền vững.

Tuy nhiên đến nay, diện tích, sản lượng chè Shan tuyết vẫn còn khiêm tốn, chưa đáp ứng được nhu cầu của khách hàng. Cùng với đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị cây chè cổ thụ tại bản Ôn Ốc còn gặp một số vướng mắc như: Địa hình đồi núi dốc, giao thông khó khăn; nhiều cây chè cổ thụ tuổi đời cao, sinh trưởng chậm; nguồn lực đầu tư cho bảo tồn, nhân giống, trồng mới và chế biến còn hạn chế; kỹ thuật chăm sóc, chế biến của người dân chủ yếu thủ công...

Cấp ủy, chính quyền xã Chiềng Hặc và bản Ôn Ốc mong muốn các cấp, các ngành quan tâm đầu tư cơ sở hạ tầng nhất là đường giao thông về bản; hỗ trợ kinh phí bảo tồn nguồn gen chè cổ thụ, nhân giống và trồng mới; tăng cường chuyển giao khoa học kỹ thuật. Qua đó, vừa giữ gìn giá trị truyền thống, vừa mang hương chè Ôn Ốc bay xa, tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập cho nhân dân.