Đối với đồng bào dân tộc Thái, nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống và sản xuất. Từ xa xưa, bà con thường lựa chọn những vùng đất gần nguồn nước để lập bản, dựng nhà. Đồng bào dân tộc Thái có câu nói quen thuộc: “Mương, phai, lái, lín, lốc, cọn”. Trong đó, mương là kênh dẫn nước, phai là đập chắn, lái là máng dẫn, lín là hệ thống phân phối nước vào ruộng, lốc là công cụ nâng nước và cọn là guồng nước vận hành bằng sức nước tự nhiên. Đây là những điều kiện quan trọng trong việc khai thác nguồn nước phục vụ nông nghiệp. 

Men theo dòng suối Nặm É, hàng chục chiếc cọn nước hiện ra giữa khung cảnh yên bình. Được làm chủ yếu từ tre, nứa sẵn có, mỗi chiếc cọn là kết quả của sự khéo léo và kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ. Dưới tác động của dòng chảy, bánh xe quay liên tục, đưa nước từ suối lên máng dẫn rồi chảy theo hệ thống mương nhỏ về ruộng đồng.

Cọn nước gắn bó với người dân nơi đây từ bao đời, cũng không ai còn nhớ chính xác cọn nước xuất hiện từ khi nào. Chị Cà Thị Ngoan, bản Nong Lạnh, xã Long Hẹ, chia sẻ: Từ khi còn nhỏ, tôi đã thấy những cọn nước rồi. Ngày ấy, hầu như gia đình nào có ruộng gần suối cũng biết làm cọn. Nhờ có cọn nước mà ruộng đồng luôn đủ nước. 

Để làm được một chiếc cọn nước vững chãi phải lựa chọn những cây tre, luồng già có độ bền cao. Từng thanh tre được chẻ, vót cẩn thận rồi ghép thành khung bánh xe. Trên vành bánh xe gắn các ống bương để múc nước. Toàn bộ hệ thống hoạt động dựa vào sức nước tự nhiên, không sử dụng điện hay nhiên liệu. Trước đây, cọn được liên kết hoàn toàn bằng dây mây, dây giang. Ngày nay, để tăng độ bền trước mưa lũ, một số người dân sử dụng thêm dây thép hoặc vòng bi ở trục quay, nhưng hình dáng và nguyên lý hoạt động cơ bản vẫn được giữ nguyên.

Chị Cà Thị Ngoan cho biết thêm: Có những năm mưa lũ lớn, chỉ sau một đêm là cọn bị nước cuốn trôi. Nhưng sau đó bà con lại cùng nhau làm lại cọn, không chỉ để đưa nước về ruộng mà còn để con cháu sau này hiểu được cách làm của ông bà, trân trọng nét văn hóa của dân tộc mình. 

Cọn nước là một trong những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc Thái cần được gìn giữ. Anh Lò Văn Tường, Bí thư Đoàn xã Long Hẹ, cho biết: Đoàn viên, thanh niên các chi đoàn thường ghi lại những hình ảnh đẹp, sản xuất các video ngắn về cọn nước và cảnh quan quê hương để đăng tải trên các nền tảng mạng xã hội. Việc này giúp giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và còn lan tỏa hình ảnh quê hương, thu hút du khách và thúc đẩy du lịch cộng đồng địa phương phát triển.

Ngày nay, với sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước, hệ thống thủy lợi trên địa bàn xã Long Hẹ ngày càng được hoàn thiện. Ông Phạm Văn Cầu, Phó Chủ tịch UBND xã Long Hẹ, cho biết: Mặc dù hệ thống thủy lợi cơ bản đáp ứng nhu cầu sản xuất lúa, nhưng bà con vẫn duy trì và bảo tồn các cọn nước truyền thống, góp phần tạo nên cảnh quan đặc trưng của địa phương và là nét đẹp cần được bảo tồn, phát huy.

Trải qua thời gian, những chiếc cọn nước bên dòng Nặm É vẫn đều nhịp quay, góp phần tưới mát ruộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống độc đáo của đồng bào dân tộc Thái ở xã Long Hẹ./.