Việc Bộ Tài chính sửa đổi Nghị định số 46 nhằm giải quyết vướng mắc hiện nay là bước chuẩn bị cho Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN (ACTS) thế hệ mới đang được ASEAN nghiên cứu triển khai giai đoạn 2026 - 2030.

Bộ Tài chính đề xuất sửa đổi 3 thủ tục hành chính quan trọng. Trong đó, thủ tục đăng ký, sửa đổi, bổ sung và hủy hiệu lực tài khoản trên hệ thống ACTS sẽ được chuyển sang thực hiện trực tuyến toàn trình; bãi bỏ yêu cầu nộp bản chụp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Thủ tục công nhận doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên cũng được số hóa hoàn toàn và cắt giảm thành phần hồ sơ giấy.

Việc đơn giản hóa các thủ tục này sẽ giúp giảm đáng kể thời gian xử lý hồ sơ, chi phí sao y, chứng thực, in ấn giấy tờ và góp phần thực hiện mục tiêu cắt giảm tối thiểu 30% chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp theo tinh thần các nghị quyết của Đảng và Chính phủ được ban hành trong thời gian qua.

Sau 6 năm triển khai Nghị định số 46, ACTS đã góp phần thúc đẩy kết nối thương mại nội khối. ACTS đã được triển khai trên cơ sở Nghị định thư 7 thuộc Hiệp định khung ASEAN về tạo thuận lợi cho hàng hóa quá cảnh. Tiếp đó, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 42/2020/TT-BTC quy định các chỉ tiêu thông tin và mẫu chứng từ điện tử phục vụ thực hiện thủ tục quá cảnh hàng hóa.

Theo Bộ Tài chính, Việt Nam là một trong những quốc gia tiên phong trong ASEAN hoàn thành nội luật hóa đầy đủ các nội dung cốt lõi của Nghị định thư 7, bao gồm thủ tục hải quan quá cảnh ACTS, cơ chế bảo lãnh quá cảnh, xử lý trường hợp hệ thống gặp sự cố và chế độ doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên.

Không chỉ hoàn thiện thể chế, ngành Hải quan còn tập trung nguồn lực xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ vận hành hệ thống. Đến nay, nút mạng ACTS quốc gia đã kết nối thông suốt với Trung tâm điều hành đặt tại Jakarta (Indonesia) và các quốc gia thành viên đã triển khai như: Thái Lan, Malaysia, Singapore, Lào, Campuchia và Myanmar....

Tuy nhiên, theo Bộ Tài chính, một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là một số thủ tục hành chính liên quan đến ACTS vẫn chưa được số hóa hoàn toàn. Tờ khai hải quan quá cảnh đã được thực hiện điện tử 100%, song các thủ tục như đăng ký tài khoản người sử dụng hệ thống ACTS hoặc công nhận doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên vẫn yêu cầu doanh nghiệp nộp hồ sơ giấy trực tiếp hoặc qua đường bưu điện.

Một số thành phần hồ sơ như bản chụp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hay căn cước công dân của người được ủy quyền vẫn phải nộp, dù các thông tin này đã tồn tại trong cơ sở dữ liệu quốc gia. Điều này chưa phù hợp với chủ trương của Chính phủ về khai thác dữ liệu dùng chung, giảm giấy tờ và phát triển dịch vụ công trực tuyến toàn trình.

Bên cạnh đó, mức độ sử dụng ACTS của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Theo cơ quan Hải quan, nguyên nhân quan trọng là hệ thống thủ tục quá cảnh hiện hành của Việt Nam thông qua Hệ thống thông quan tự động và Cơ chế một cửa quốc gia (VNACCS/VCIS) đã được cải cách rất mạnh, có mức độ thuận lợi cao và không yêu cầu bảo lãnh quá cảnh như ACTS.

Trong khi đó, quy định của Nghị định thư 7 vẫn yêu cầu bảo lãnh bắt buộc, chỉ cho phép vận chuyển hàng nguyên container (FCL) và giới hạn ở phương thức đường bộ. Những điều kiện này khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp vừa và nhỏ, còn e ngại khi tham gia.

Từ góc độ của đơn vị trực tiếp vận hành chuỗi cung ứng, ông Nguyễn Văn Thường, Giám đốc Công ty TNHH Minh Mỹ (doanh nghiệp logistics có trụ sở tại Nghệ An chuyên vận chuyển hàng hóa quá cảnh tuyến ASEAN) nhìn nhận, Hệ thống ACTS là một sáng kiến rất thiết thực giúp giảm thiểu rủi ro hư hỏng hàng hóa vì không phải bốc xếp sang xe nhiều lần. Dù vậy, rào cản lớn nhất hiện nay là quy định quốc tế chỉ cho phép chở hàng nguyên container và yêu cầu chi phí bảo lãnh quá cảnh ở mức cao, khiến các doanh nghiệp vừa và nhỏ rất khó tiếp cận cơ hội.

Do đó, cơ quan quản lý Nhà nước cần sớm sửa đổi khuôn khổ pháp lý nhằm số hóa toàn trình các thủ tục, tiến tới xóa bỏ hoàn toàn yêu cầu nộp hồ sơ giấy. Song song đó, đề xuất cơ quan Hải quan tiếp tục thúc đẩy đàm phán trong khối ASEAN để tháo gỡ rào cản vận tải, cho phép áp dụng cơ chế gom hàng lẻ (LCL) và sớm tích hợp phương thức đường sắt vào Hệ thống ACTS.

Trước những bất cập phát sinh từ thực tiễn, theo Cục Hải quan, việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 46 đã trở thành một yêu cầu bức thiết. Bộ Tài chính đang tập trung hoàn thiện Dự thảo sửa đổi với trọng tâm là kiên quyết bãi bỏ các yêu cầu nộp hồ sơ giấy rườm rà và đồng bộ hóa quy định với cơ cấu tổ chức bộ máy hải quan mới.

Việc khẩn trương hoàn thiện khuôn khổ pháp lý vào thời điểm này mang lại tác động kép, ngoài gỡ vướng trước mắt, còn là bước chuẩn bị chiến lược dài hạn. Quyết định này vừa đảm bảo mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% chi phí tuân thủ cho cộng đồng doanh nghiệp, vừa thiết lập nền tảng thể chế vững chắc để Việt Nam sẵn sàng tích hợp với Hệ thống ACTS thế hệ mới.