Động lực sáng tạo bị bào mòn

Theo Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Trần Hoàng, tình trạng xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan diễn ra ở nhiều lĩnh vực của ngành công nghiệp văn hóa, đặc biệt trên môi trường số. Trong đó, âm nhạc, điện ảnh, chương trình truyền hình và nội dung giải trí trực tuyến chịu tác động rõ rệt hơn cả, do có tốc độ lan truyền nhanh, khả năng khai thác thương mại lớn và dễ bị sao chép, phát tán trái phép trên Internet.

Đối với lĩnh vực biểu diễn nghệ thuật, tác động không chỉ dừng ở thiệt hại kinh tế hay thất thu bản quyền, mà còn ảnh hưởng đến động lực sáng tạo, đầu tư sản xuất và sự phát triển chuyên nghiệp của thị trường. Một chương trình biểu diễn hay sản phẩm âm nhạc, sân khấu thường đòi hỏi rất nhiều công sức, thời gian, chi phí và sự tham gia của nhiều cá nhân, tổ chức. Khi những nội dung này bị khai thác trái phép tràn lan, quyền lợi chính đáng của người sáng tạo bị ảnh hưởng đáng kể.

Theo các nhà quản lý, thực tế cho thấy vi phạm bản quyền trên không gian mạng đang diễn ra với tốc độ đáng báo động. Từ những bộ phim vừa ra rạp, ca khúc mới phát hành cho tới sách điện tử hay các chương trình giải trí, tất cả đều có thể bị sao chép và lan truyền trái phép chỉ sau vài giờ xuất hiện. Nhiều website và nền tảng số lợi dụng nội dung vi phạm để thu hút lượt xem, kiếm doanh thu quảng cáo, bất chấp quyền lợi của tác giả và nhà sản xuất.

Đáng lo ngại hơn, thói quen sử dụng nội dung miễn phí đang dần trở nên phổ biến trong một bộ phận người dùng Internet, vô tình tiếp tay cho hành vi “đánh cắp” chất xám. Khi giá trị sáng tạo không được bảo vệ đúng mức, người làm nghề sẽ mất đi động lực cống hiến, còn nền công nghiệp văn hóa khó có thể phát triển chuyên nghiệp và bền vững trong kỷ nguyên số.

Một trong những vụ việc điển hình bị cơ quan chức năng xử lý gần đây là hệ thống website “Xôi Lạc TV” chuyên phát sóng lậu các trận bóng đá quốc tế. Dù bị chặn truy cập nhiều lần, hệ thống này vẫn liên tục thay đổi tên miền và máy chủ đặt ở nước ngoài để duy trì hoạt động, đồng thời thu lợi nhuận rất lớn, lên tới hàng trăm tỷ đồng từ quảng cáo nhờ lượng truy cập cao. Tháng 2/2026, cơ quan chức năng khởi tố và bắt tạm giam toàn bộ đội ngũ vận hành về các hành vi xâm phạm quyền tác giả, đánh bạc, tổ chức đánh bạc và truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy.

Không chỉ lĩnh vực thể thao, điện ảnh cũng chịu thiệt hại nghiêm trọng. Trong giai đoạn 2022–2025, nhiều trang phim lậu như Fmovies hay Phimmoi từng bị cơ quan chức năng và báo chí phản ánh, xử lý. Các nền tảng này sao chép, đăng tải trái phép hàng trăm bộ phim trong và ngoài nước, gây thất thoát lớn cho ngành công nghiệp điện ảnh và ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu của các nhà sản xuất.

Vi phạm bản quyền âm nhạc cũng là vấn đề nhức nhối trong đời sống kinh doanh và giải trí. Nhiều quán karaoke, nhà hàng hoặc cá nhân livestream đã sử dụng các ca khúc có bản quyền mà không xin phép hoặc không thực hiện nghĩa vụ tác quyền. Một số đơn vị khai thác nội dung trên nền tảng số còn tự ý ghi âm, ghi hình và phát tán sản phẩm nhằm thu lợi từ quảng cáo mà không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bản quyền.

Mới đây, ngày 16/5/2026, Bộ Công an công bố quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự với 7 bị can trong lĩnh vực giải trí và truyền thông số. Đây được xem là đợt truy quét mạnh mẽ nhất từ trước đến nay đối với tội vi phạm sở hữu trí tuệ trong ngành âm nhạc, liên quan đến hành vi “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.

Các đơn vị bị điều tra gồm BH Media, Lululola Entertainment, 1900 Group, Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời. Các đơn vị này bị cáo buộc đã tổ chức biểu diễn âm nhạc, sau đó ghi âm, ghi hình, chỉnh sửa, sao chép và đăng tải lên YouTube nhằm khai thác doanh thu nhưng chưa xin phép hoặc chưa trả tiền bản quyền cho tác giả và chủ sở hữu quyền liên quan.

Chủ động ngăn chặn từ gốc, cắt đứt nguồn thu

Nếu trước đây vi phạm bản quyền chủ yếu xuất hiện dưới hình thức băng đĩa lậu hay in ấn trái phép, thì hiện nay hành vi xâm phạm đã chuyển mạnh sang môi trường số với tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi ảnh hưởng rộng hơn rất nhiều.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), trong lĩnh vực xuất bản, xuất bản phẩm điện tử đã trở thành một hình thức quan trọng, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, phát triển văn hóa đọc và thúc đẩy kinh tế tri thức. Tuy nhiên, chính môi trường số cũng khiến hành vi xâm phạm bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ diễn ra nhanh hơn và ẩn danh hơn.

Các hành vi vi phạm phổ biến hiện nay gồm: sao chép trái phép sách điện tử; chia sẻ file PDF trên mạng xã hội, diễn đàn, kho lưu trữ đám mây; phát tán đường link tải lậu; số hóa tác phẩm in khi chưa được phép; và truyền đạt tác phẩm đến công chúng trên Internet.

Từ thực tiễn đó, việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan đối với xuất bản phẩm điện tử không thể chỉ dừng ở xử lý sau vi phạm, mà cần chuyển sang mô hình quản trị chủ động, kết hợp giữa biện pháp pháp lý, biện pháp kỹ thuật, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, kiểm soát dữ liệu dùng cho trí tuệ nhân tạo và chế tài xử phạt hành chính đủ sức răn đe.

Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng cho biết, thời gian gần đây, Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) đã triển khai nhiều biện pháp đấu tranh mạnh với vi phạm bản quyền số. Quan điểm là không chỉ chặn, gỡ các website phát tán nội dung lậu, mà còn xử lý sâu hơn vào các nguồn hỗ trợ giúp các nền tảng này tồn tại và thu lợi.
Thời gian tới, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Công an, các nền tảng trung gian, doanh nghiệp quảng cáo và thanh toán điện tử để ngăn chặn nguồn thu bất chính, hướng tới xử lý tận gốc các đường dây tổ chức website lậu xuyên biên giới.

Có thể khẳng định, công nghệ số vừa là cơ hội nhưng cũng là thách thức lớn đối với việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Internet giúp nội dung lan tỏa nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng khiến việc sao chép, chỉnh sửa và phát tán trái phép trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Trong kỷ nguyên số, bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ một tác phẩm mà còn là bảo vệ lòng tự trọng của người sáng tạo và tương lai của nền văn hóa Việt Nam.

Mỗi lần nói không với nội dung lậu, mỗi lần lựa chọn sử dụng sản phẩm có bản quyền chính là cách chúng ta tiếp thêm động lực cho những người đang âm thầm tạo ra giá trị. Bởi chỉ khi chất xám được tôn trọng, sáng tạo mới có thể bền vững và vươn xa.