Đã tìm kiếm, quy tập được 1.715 hài cốt liệt sĩ

Sau hơn 4 tháng cả nước triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, hành trình tìm lại tên cho các anh hùng liệt sĩ vẫn đang được nối dài bằng quyết tâm, tinh thần trách nhiệm cao nhất của cả hệ thống chính trị và sự chung sức của toàn xã hội.

Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cho biết thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm (từ 15/3/2026), đến ngày 13/8/2026, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 1.715 hài cốt liệt sĩ, đạt 24,5% kế hoạch.

Trong đó, có 691 hài cốt liệt sĩ được quy tập trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia. Đã phát hiện, quy tập 13 mộ liệt sĩ tập thể (5 mộ tại Tuyên Quang và 8 mộ tại Công viên Lê Thị Riêng, TP Hồ Chí Minh).

Việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ xác định danh tính được các địa phương tập trung triển khai quyết liệt, trung bình khoảng 2.000 - 3.000 mẫu/ngày. Các đơn vị đã tổ chức lấy mẫu tại 124.762 mộ liệt sĩ, đạt 58,4% kế hoạch. Trong đó, 86.183 mộ đủ điều kiện lấy mẫu, 38.579 mộ không đủ điều kiện lấy mẫu. Có 9 địa phương hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ gồm: Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Lào Cai, Quảng Ninh, Ninh Bình, Hà Tĩnh, Huế và Lâm Đồng. Tỉnh Khánh Hòa, Tây Ninh, TP Hồ Chí Minh và Đồng Nai đã hoàn thành trên 90% khối lượng công việc.

Bên cạnh đó, lực lượng chức năng đã rà phá bom mìn, vật nổ được 11.793,6/22.725 ha, đạt 51,9% kế hoạch. Riêng vùng lõi Vị Xuyên (Tuyên Quang) đã rà phá được 4.075,8/ 4.460 ha (đạt 91,39%), quyết tâm hoàn thành toàn bộ trong tháng 8/2026 để tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Liên quan đến công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP Hồ Chí Minh), Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh cho biết, từ ngày 23/6 đến hết ngày 11/8/2026, đã phát hiện và tiến hành quy tập được 268 bộ hài cốt liệt sĩ. Cụ thể, có 235 bộ hài cốt liệt sĩ đơn và 8 mộ tập thể với 33 bộ hài cốt liệt sĩ. Có 158 bộ hài cốt liệt sĩ có di vật.

Kết quả bước đầu tại Công viên Lê Thị Riêng khẳng định hiệu quả của việc kết hợp đồng bộ giữa tài liệu lưu trữ (trong nước và nước ngoài); nhân chứng lịch sử; công nghệ radar xuyên đất, điện trở suất; khảo sát địa vật lý; giám định ADN; chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu; phân tích lịch sử quân sự. Đây là mô hình tìm kiếm hiện đại, lần đầu tiên được triển khai với quy mô lớn tại một đô thị đặc biệt, có thể trở thành mô hình mẫu để áp dụng tại các địa phương khác trên cả nước.

Ứng dụng công nghệ ADN thế hệ mới trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ

Trong hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ, xác định danh tính là bước quan trọng để người đã khuất được trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình. Trong hành trình ấy, khoa học công nghệ đang đóng vai trò ngày càng quan trọng. Đặc biệt, sự xuất hiện của các công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đã mở ra những hướng tiếp cận đột phá, giúp nâng cao đáng kể khả năng xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong điều kiện mẫu ADN bị suy thoái nghiêm trọng.

Trong nhiều năm qua, công nghệ giám định ADN ty thể là phương pháp chủ yếu được áp dụng trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam. Đây là công nghệ phù hợp với các mẫu hài cốt đã chôn cất lâu năm bởi ADN ty thể thường tồn tại với số lượng lớn hơn ADN nhân và có khả năng bảo tồn tốt hơn trong điều kiện môi trường khắc nghiệt.

Nhờ làm chủ công nghệ này, các nhà khoa học Việt Nam đã xây dựng được nhiều quy trình giám định và chuyển giao cho các đơn vị trong hệ thống giám định ADN trên cả nước. Công nghệ ADN ty thể đã góp phần quan trọng trong việc xác định danh tính cho nhiều trường hợp liệt sĩ, đặc biệt ở những khu vực có số lượng mộ không quá lớn và có thể khoanh vùng được thân nhân để đối sánh.

Tuy nhiên, công nghệ ADN ty thể cũng bộc lộ những hạn chế. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, hệ gen ty thể được di truyền theo dòng mẹ: Từ mẹ sang con gái, rồi tiếp tục truyền cho các thế hệ sau. Do tính bảo thủ cao, ngay cả sau nhiều thế hệ, trình tự ADN ty thể vẫn có thể gần như không đổi. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều cá thể trong cộng đồng dân cư tuy không có quan hệ huyết thống trực tiếp nhưng vẫn có thể mang cùng kiểu gen ty thể do cùng nguồn gốc dòng mẹ trong quá khứ.

Chính vì vậy, kết quả giám định ADN ty thể chỉ đóng vai trò tham chiếu, chứ chưa thể là căn cứ duy nhất để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Để đưa ra kết luận cuối cùng, kết quả phân tích ADN ty thể thường phải kết hợp với nhiều nguồn thông tin thực chứng khác như hồ sơ liệt sĩ, thời gian và địa điểm hy sinh, đơn vị chiến đấu, quê quán, cũng như lời kể của nhân chứng. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ, những nguồn thông tin này ngày càng thiếu hụt hoặc không còn đầy đủ. Sự mai một của các nguồn tư liệu sau nhiều thập kỷ khiến việc định danh hài cốt liệt sĩ trở thành một trong những bài toán khoa học khó khăn nhất hiện nay.

Trước những thách thức đó, các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tập trung nghiên cứu, tiếp cận những thành tựu tiên tiến nhất của thế giới trong lĩnh vực giải trình tự gene. Kết quả nổi bật nhất là việc phát triển thành công công nghệ NGS-SNP dựa trên nền tảng giải trình tự gene thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS).

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, thời gian qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã được Chính phủ giao làm đơn vị đầu mối triển khai dự án ODA “Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh thông qua hợp tác phát triển, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận trang thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao” do phía Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ.

Trong khuôn khổ dự án, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm đã phối hợp cùng các nhà khoa học quốc tế khác nghiên cứu, xây dựng quy trình giám định ADN mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) trên bộ gen nhân, với số lượng hơn 5.000 chỉ thị, kết hợp cùng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới. Nhờ ứng dụng công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối sánh với thân nhân được mở rộng lên đến đời thứ tư, theo cả dòng cha và dòng mẹ. Đồng thời, phương pháp này vẫn có thể phân tích hiệu quả các mẫu ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng.

Do chỉ thị SNP chỉ yêu cầu xác định sự khác biệt tại một nucleotide, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới có thể đọc được các đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với đặc điểm ADN của hài cốt liệt sĩ Việt Nam sau nhiều thập kỷ bị phân hủy. Đây là một bước tiến mang tính đột phá, mở ra lời giải khả thi cho bài toán vốn tồn đọng nhiều năm qua trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.

Năm 2025, công nghệ NGS-SNP đã được áp dụng thực tế tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Trong số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện thu mẫu, có 54 mẫu thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện đối sánh với thân nhân, đạt tỷ lệ 93%. Trên cơ sở dữ liệu thu nhận được, các nhà khoa học đã so sánh đối khớp với mẫu sinh phẩm của thân nhân thuộc 14 gia đình liệt sĩ và xác định được danh tính của 5 hài cốt liệt sĩ.

Theo Viện Hàn lâm, năm 2026, quy trình công nghệ giám định ADN tiếp tục được triển khai trên quy mô lớn hơn tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang). Đây được xem là đợt đánh giá thí điểm quan trọng nhằm khẳng định hiệu quả của công nghệ khi triển khai trên diện rộng.

Những kết quả bước đầu cho thấy, công nghệ mới giúp nâng cao tỷ lệ thu được dữ liệu ADN từ các mẫu hài cốt từng bị đánh giá là không còn khả năng phân tích, đồng thời mở ra triển vọng xử lý hàng chục nghìn mẫu đang được lưu giữ tại các cơ sở giám định trên cả nước.

Để xác định được danh tính một liệt sĩ, dữ liệu di truyền thu được từ hài cốt phải được đối sánh với mẫu ADN của thân nhân. Điều đó đồng nghĩa với việc, dù công nghệ có hiện đại đến đâu, kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào một cơ sở dữ liệu đủ lớn, đủ chính xác và được cập nhật thường xuyên. Đây cũng là lý do các nhà khoa học nhiều lần kiến nghị sớm xây dựng Ngân hàng Gen quốc gia về liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ nhằm tạo nền tảng để kết nối dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.

Ngày 13/8/2026, chủ trì buổi làm việc với các bộ, ngành về một số nhiệm vụ trọng tâm của Ban Chỉ đạo quốc gia tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515), Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho rằng, việc triển khai lấy mẫu hài cốt liệt sĩ trong thời điểm hiện nay là quyết định rất kịp thời và cần thiết. Việc lấy mẫu sớm không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho bảo quản, lưu trữ mà còn nâng cao khả năng phục vụ giám định ADN trong tương lai; đồng thời nhấn mạnh cần đẩy nhanh quá trình hoàn thiện các điều kiện kỹ thuật, sớm đưa vào sử dụng hệ thống máy xác định ADN thế hệ mới nhằm rút ngắn thời gian xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Bên cạnh phương pháp giám định ADN, Phó Thủ tướng lưu ý cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện phương pháp thực chứng trong xác định danh tính liệt sĩ. Thực tiễn cho thấy nhiều trường hợp không thể giám định ADN đã được xác định thành công thông qua việc đối chiếu đồng bộ hồ sơ lưu trữ, tài liệu quân đội, tài liệu địa phương và thông tin từ gia đình, điển hình là trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Bộ Nội vụ được giao đánh giá lại quy trình thực chứng và nghiên cứu các yêu cầu đặt ra đối với công tác này trong thời gian tới.

Khẳng định Chiến dịch 500 ngày đêm là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, Phó Thủ tướng yêu cầu các cơ quan liên quan tập trung thực hiện mục tiêu không chỉ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mà còn phải hoàn thành cơ sở dữ liệu đầy đủ về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ và hồ sơ liệt sĩ. Theo đó, Bộ Nội vụ chịu trách nhiệm đối với dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ và nghĩa trang liệt sĩ; Bộ Quốc phòng chủ trì xây dựng cơ sở dữ liệu hồ sơ liệt sĩ, phối hợp với Viettel phát triển hệ thống phần mềm quản lý tập trung. Mục tiêu đặt ra là cơ bản hoàn thành hệ thống dữ liệu này trong năm 2026.

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn đang tiếp tục. Phía trước còn rất nhiều địa bàn phải khảo sát, hàng vạn hồ sơ cần kiểm chứng và nhiều phần mộ chưa xác định được danh tính. Nhưng với quyết tâm của Đảng, Nhà nước, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng bước tiến của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới, cơ hội "trả lại tên" cho hàng trăm nghìn liệt sĩ sẽ ngày càng rộng mở.