Từ ký ức của người dân đến dấu tích dưới lòng đất

Sau cơn mưa, đất ở bản Hua Đán, xã Chiềng Hặc còn ẩm. Tại khu vực tìm kiếm, lực lượng làm nhiệm vụ khẩn trương chuẩn bị dụng cụ, phân công công việc. Từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng; người đào tìm, người ghi chép, người kiểm tra hiện trạng. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi có hài cốt, mọi thao tác càng được thực hiện chậm rãi, tỉ mỉ.

Thông tin về phần mộ do ông Vì Văn Pháu, Bí thư Chi bộ bản Hua Đán, cung cấp từ câu chuyện người cậu là ông Vì Văn Bình kể lại. Khoảng năm 1954, ông Bình từng chứng kiến một đơn vị bộ đội đi từ hướng Lóng Phiêng xuống Quốc lộ 6 và an táng một chiến sĩ tại khu vực này. Câu chuyện được lưu truyền qua nhiều năm. Khi Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai, ông Pháu đã báo tin cho Ban CHQS xã để xác minh.

Từ nguồn tin ban đầu, lực lượng chức năng tiến hành khảo sát, đối chiếu thông tin và tổ chức tìm kiếm. Hơn 70 năm trôi qua, cảnh vật đã đổi thay, người trực tiếp chứng kiến sự việc cũng không còn, nhưng ký ức được truyền lại vẫn mở ra hy vọng tìm thấy người lính từng nằm xuống nơi đây. Trong quá trình khai quật, lực lượng làm nhiệm vụ phát hiện hài cốt cùng các mảnh đạn ở vùng đầu, lưng, vai và khuy áo. Thượng tá Giàng A Dề, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ CHQS tỉnh, hướng dẫn lực lượng bóc tách từng lớp đất, bảo quản hiện vật, ghi chép và chụp ảnh hiện trạng. Hài cốt sau đó được thu gom, lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN và bàn giao để tổ chức truy điệu, an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Yên Châu.

Thượng úy Quàng Minh Đạt, Chính trị viên phó Ban CHQS xã Chiềng Hặc, chia sẻ: Lực lượng tham gia đều mong sớm thu thập được mẫu ADN để phục vụ xác minh danh tính, giúp thân nhân có cơ hội đón người thân trở về. Bởi tìm thấy hài cốt mới chỉ là một bước trong hành trình; xác định được tên tuổi, quê quán của liệt sĩ mới có thể giúp gia đình vơi đi những năm tháng mong chờ.

Bền bỉ trên từng tấc đất ở Cang Kiểng

Tại bản Cang Kiểng, xã Chiềng Khoong, thông tin về hai liệt sĩ được hai nhân chứng Lường Văn Tụi và Hà Văn Pâng, cùng trú tại bản, cung cấp. Qua xác minh, khu vườn của gia đình anh Đèo Văn Thiêm được xác định là địa điểm cần tổ chức tìm kiếm.

Biết trên đất nhà có hài cốt liệt sĩ, nhiều năm qua, gia đình anh Thiêm lập bàn thờ ngoài trời để hương khói. Khi biết khu vực này có thể nằm trong quy hoạch xây dựng giai đoạn 2030-2045, gia đình mong muốn việc tìm kiếm sớm được triển khai, sẵn sàng dành cây cối, hoa màu và tài sản trên đất để tạo điều kiện cho lực lượng làm nhiệm vụ. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ, địa hình đã thay đổi, những dấu mốc được nhân chứng nhắc đến không còn rõ ràng. Lực lượng tìm kiếm phải khoanh vùng, rà soát, đào kiểm tra từng vị trí để xác định nơi an táng các liệt sĩ.

Đại úy Ly A Do, Chính trị viên phó Ban CHQS xã Chiềng Khoong, cho biết: Đơn vị đã tham mưu Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Sơn La, UBND xã Chiềng Khoong thành lập tổ xác minh, huy động hơn 30 dân quân tham gia tìm kiếm, quy tập. Trong 5 ngày, các tổ kiên trì rà soát khu vực đã xác định, phối hợp với các lực lượng và người dân từng bước thu hẹp phạm vi tìm kiếm.

Với sự nỗ lực, quyết tâm của các lực lượng, những phần hài cốt gồm xương sọ, xương tay, xương ống chân, răng cùng một mảnh đầu đạn lần lượt được phát hiện. Sau khi lập biên bản hiện trạng, lực lượng chức năng thu thập mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Hai hài cốt liệt sĩ được bàn giao cho UBND xã Sông Mã tổ chức truy điệu, an táng theo quy định.

Anh Trần Văn Quý, Bản đội trưởng dân quân Hoàng Lay, xã Chiềng Khoong, chia sẻ: Tôi cùng anh em dân quân đào tìm với một niềm tin cháy bỏng: Tìm thấy và đưa các anh trở về với đúng tên tuổi, gia đình, đồng đội và quê hương. Mong muốn giản dị ấy cũng là động lực để lực lượng dân quân bám địa bàn, kiên trì rà soát từng vị trí, dù công việc đòi hỏi nhiều sức lực và sự nhẫn nại.

Hai địa điểm, hai nguồn tin khác nhau, nhưng đều cho thấy vai trò quan trọng của nhân chứng và nhân dân trong hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Từ câu chuyện được lưu truyền trong gia đình ở Hua Đán đến thông tin do người dân Cang Kiểng cung cấp, những manh mối quý giá chỉ có thể trở thành kết quả khi được xác minh, khảo sát và tổ chức tìm kiếm bằng tinh thần trách nhiệm, sự thận trọng và kiên trì.

Mệnh lệnh từ trái tim

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, toàn tỉnh đã thành lập 75 tổ tìm kiếm, xác minh tại các xã, phường; tiếp nhận 16 thông tin về mộ liệt sĩ, trong đó 8 thông tin chính xác. Lực lượng quân đội thường trực và dân quân được huy động 615 lượt người tham gia đào tìm. Qua đó, toàn tỉnh đã tìm kiếm, quy tập 8 hài cốt liệt sĩ, tổ chức truy điệu và an táng theo quy định.

Thiếu tá Hà Trung Dương, Trưởng ban Chính sách Bộ CHQS tỉnh, cho biết: Đây là nhiệm vụ đặc biệt, là “mệnh lệnh từ trái tim”. Phía sau mỗi thông tin về phần mộ liệt sĩ là một câu chuyện còn dang dở; dưới mỗi lớp đất được bóc tách có thể là dấu tích cuối cùng của người chiến sĩ đã hy sinh. Chúng tôi luôn xác định, tìm thấy hài cốt mới là bước đầu; điều mong mỏi hơn cả là xác định được danh tính, để các liệt sĩ trở về với tên tuổi, quê hương, để những gia đình mòn mỏi đợi chờ có thêm cơ hội tìm lại người thân.

Những con số ghi nhận kết quả của một giai đoạn, nhưng phía sau mỗi hài cốt được tìm thấy là công sức của lực lượng làm nhiệm vụ, sự tin cậy của nhân chứng và sự sẻ chia của người dân. Từ những gia đình sẵn sàng dành đất, cây trồng phục vụ tìm kiếm đến những câu chuyện cũ được kể lại, xác minh, mỗi sự chung tay đều góp phần mở thêm cơ hội đưa các liệt sĩ trở về.

Chiến tranh đã lùi xa, nhân chứng ngày càng ít, địa hình nhiều nơi đổi thay. Vì vậy, mỗi thông tin về phần mộ liệt sĩ đều đáng quý, cần được tiếp tục xác minh và gìn giữ. Trên những mảnh đất từng đi qua chiến tranh, người lính và lực lượng dân quân vẫn lặng lẽ tìm kiếm, nâng niu từng dấu tích còn lại. Mỗi hài cốt được tìm thấy mở thêm cơ hội xác định danh tính, đưa các liệt sĩ trở về với quê hương, đồng đội và gia đình. Đó cũng là cách những người đang sống tiếp nối đạo lý tri ân những người đã hy sinh vì Tổ quốc.