EU từ lâu đã xem Mỹ là đồng minh "lớn nhất" và "gần gũi nhất" của khối. Thế nhưng, nước Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump, đặc biệt là trong nhiệm kỳ 2 này, chưa hẳn chia sẻ lập trường như vậy. Trong Chiến lược an ninh quốc gia (NSS) được công bố hồi cuối năm ngoái, Mỹ đã công khai chỉ trích mạnh mẽ các đồng minh châu Âu, cho rằng EU đang bị suy yếu, thậm chí còn hoài nghi liệu rằng EU có còn đủ khả năng để "tiếp tục là đồng minh đáng tin cậy hay không"?

Ảnh minh họa: TTXVN

Mối quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương đã liên tục phát đi những tín hiệu rạn nứt qua căng thẳng thương mại giữa Mỹ và EU cũng như nỗ lực của Washington nhằm kiểm soát vùng lãnh thổ Greenland thuộc Đan Mạch. Khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự chung nhằm vào Iran, có lẽ EU càng nhận thấy rõ vị trí của Brussels trong mắt Washington. Xem Mỹ là đồng minh "lớn nhất" và "gần gũi nhất" là vậy, thế mà rốt cuộc EU lại không hề được Washington tham vấn trước khi hành động.

Tổng thống Donald Trump đã không ít lần chỉ trích các đồng minh châu Âu là không biết điều, gọi Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO-vốn có 23/27 thành viên EU tham gia) là "hổ giấy" và khẳng định Mỹ sẽ "khắc ghi" khi họ từ chối hỗ trợ Washington trong cuộc xung đột với Iran.

Ngoài "thêm bất hòa, tăng xung khắc" với Mỹ, chiến sự tại Trung Đông còn tạo một cú sốc năng lượng mới với "lục địa già" bởi EU từng phải trải qua một quá trình chuyển đổi tốn kém để giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Nga liên quan tới cuộc xung đột tại Ukraine. Chi phí năng lượng tăng cao kéo theo chi phí sản xuất công nghiệp gia tăng, nhất là những ngành chủ lực, làm trầm trọng thêm điều mà giới phân tích gọi là "cuộc khủng hoảng năng lực cạnh tranh" của EU trong nền kinh tế toàn cầu.

Trong những năm qua, EU đã nhận thấy sự cần thiết của tự chủ chiến lược, giảm phụ thuộc vào bên ngoài. Hệ lụy từ xung đột tại Trung Đông đang khiến nhu cầu này trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Mặc dù vậy, gia tăng tự chủ chiến lược đối với EU lại không phải chuyện có thể thực hiện trong một sớm một chiều, nhất là khi quá trình này đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ cho các lĩnh vực then chốt, từ quốc phòng, công nghệ đến năng lượng, chuỗi cung ứng.

Việc giảm phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Nga bằng cách đưa Mỹ trở thành nhà cung cấp khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn nhất của EU có lẽ vẫn còn là một bài học nhãn tiền trong quá trình theo đuổi tự chủ chiến lược của khối.

Điều đáng nói là nhu cầu đầu tư của EU lại xuất hiện giữa thời điểm phần lớn các quốc gia châu Âu đang phải gánh mức nợ công khổng lồ sau thời gian tăng chi cho an sinh xã hội (do già hóa dân số) và quốc phòng (do môi trường an ninh bất ổn và chịu sức ép chính trị từ Mỹ). Vấn đề sẽ càng trở nên phức tạp hơn khi xét đến nền chính trị nội bộ phân cực tại nhiều quốc gia thành viên trước sự trỗi dậy của các đảng cực hữu hoài nghi EU. Đó là chưa kể trong NSS, Mỹ đã tuyên bố sẽ ủng hộ các phe mang quan điểm đối lập với những giá trị mà EU dẫn dắt.

Rõ ràng xung đột tại Trung Đông buộc EU phải thay đổi, nhưng sự thay đổi đó sẽ không dễ dàng.