Phố chợ xưa

Ngược dòng lịch sử, Chiềng Lề xưa được nhân dân địa phương gọi đồi Chiêng Le (tiếng Thái gọi là Pom Chiêng Le), sau này, còn gọi là đồi Châu, nằm gần đồi Khau Cả (Pom Khau Ca). Sau khi thực dân Pháp chuyển trụ sở tỉnh lỵ từ Vạn Bú về đóng trên đồi Khau Cả, chúng xây dựng một số công trình đường sá, chợ, nhà tù... phục vụ nhu cầu khai thác, bóc lột. Khu chợ Chiềng Lề ban đầu chỉ nhỏ bé nhưng dần sầm uất bởi sự góp mặt của các tiểu thương người Hoa, người Kinh từ Vạn Bú và các vùng lân cận. Theo thời gian, khu chợ ngày một phát triển, thu hút nhiều người về đây buôn bán, trao đổi hàng hóa như phố, phường ở miền xuôi, nên được gọi là phố Chiềng Lề.

Phố Chiềng Lề có hai dãy phố không dài, có chợ Chiềng Lề họp trong ngôi nhà gạch, lợp ngói khá rộng, là trung tâm buôn bán nhỏ. Dân số lúc đó khoảng 1.000 người, phần lớn là tiểu thương người Hoa kiều, còn lại là các gia đình công chức và đồng bào người dân tộc Kinh từ dưới xuôi lên buôn bán. Đồng bào người địa phương khi đó chỉ có bản Họ với khoảng trên 10 nóc nhà ở ven chân núi... Chiềng Lề trước đây là thị trấn của Châu Mường La trực thuộc Khu Tây Bắc.

Tháng 12/1939, Chi bộ Nhà tù Sơn La được thành lập, với vị trí trung tâm tỉnh lỵ, nhân dân phường Chiềng Lề có điều kiện tiếp xúc sớm với các đảng viên trong nhà tù, từ đó, giác ngộ cách mạng và trở thành lực lượng nòng cốt trong các phong trào yêu nước. Đầu năm 1943, Chi bộ Nhà tù Sơn La bí mật thành lập tổ chức cách mạng Thanh niên cứu quốc đầu tiên ở Chiềng Lề, góp phần lan tỏa tinh thần cách mạng tới nhiều địa bàn trong tỉnh. Nhiều người dân Chiềng Lề sớm giác ngộ, trở thành lớp chiến sĩ cách mạng đầu tiên của tỉnh Sơn La; một số gia đình tiểu thương, vợ con binh lính ở phố Chiềng Lề trở thành địa điểm liên lạc bí mật của cách mạng. Trong hai cuộc kháng chiến cứu nước, nhân dân Chiềng Lề đóng góp sức người, sức của cho các phong trào “Ba đảm đang”, “Ba sẵn sàng”, “Tất cả cho tiền tuyến, tất cả đánh thắng giặc Mỹ xâm lược”, góp phần làm nên thắng lợi vĩ đại của dân tộc.

Ngày 26/10/1961, theo Quyết định 173-CP của Hội đồng Chính phủ, thị xã Sơn La - thị xã đầu tiên của miền Tây Bắc thành lập. Thị trấn Chiềng Lề được thành lập, thuộc thị xã Sơn La. Từ đây, Chiềng Lề trở thành đơn vị hành chính của tỉnh Sơn La. Từ ngày 3/1/1981, theo Quyết định số 3-CP của Hội đồng Chính phủ, thị trấn Chiềng Lề được đổi tên gọi thành phường Chiềng Lề. Trải qua quá trình hình thành, từ khi tỉnh Sơn La được thành lập, Chiềng Lề luôn là khu dân cư đông đúc, sinh sống đoàn kết... là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh Sơn La, thành phố Sơn La và phường Tô Hiệu ngày nay.

Phường Tô Hiệu hôm nay

Ngày 1/7/2025, thực hiện chủ trương sáp nhập, phường Chiềng Lề trở thành một phần của phường Tô Hiệu. Từ dấu ấn của một khu phố cổ Chiềng Lề hình thành từ năm 1904, đến nay, phường Tô Hiệu đã trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội của tỉnh. Vùng đất này, không chỉ mang bề dày lịch sử cách mạng, còn là nơi hội tụ, kết nối nhiều giá trị văn hóa, giáo dục đặc sắc, góp phần kiến tạo diện mạo đô thị hiện đại của tỉnh.

Trên địa bàn phường vẫn còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa mang giá trị đặc biệt. Đó là: Đền thờ Vua Lê Thái Tông, Nghĩa trang liệt sĩ Tô Hiệu. Đặc biệt, Khu di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La trở thành biểu tượng bất khuất, là “trường học cách mạng” của nhiều thế hệ cán bộ ưu tú của Đảng. Không chỉ vậy, phường Tô Hiệu còn là nơi giao thoa, hội tụ văn hóa của nhiều dân tộc như Thái, Kinh, Mông…, tạo nên bức tranh đời sống tinh thần phong phú, đậm đà bản sắc. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao phát triển mạnh mẽ, hệ thống thiết chế văn hóa đầu tư đồng bộ, môi trường sống lành mạnh, văn minh.

Giáo dục tạo điểm nhấn quan trọng, phường Tô Hiệu được xem là “hạt nhân” trong không gian xây dựng “Thành phố học tập toàn cầu”, danh hiệu UNESCO công nhận cho Sơn La năm 2024. Trên địa bàn tập trung nhiều cơ sở giáo dục chất lượng cao. Truyền thống hiếu học, phong trào khuyến học, khuyến tài lan tỏa sâu rộng, trình độ dân trí không ngừng nâng lên, hình thành hệ sinh thái học tập suốt đời, nuôi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao cho tỉnh. Cùng với đó, việc đầu tư thiết bị phục vụ chuyển đổi số trong các trường học cũng được ưu tiên, tạo nền tảng vững chắc cho sự đổi mới giáo dục toàn diện trên địa bàn.

Hôm nay, dọc hai bờ kè suối Nặm La là những khu đô thị, nhà ở thương mại, nhà hàng, khu vui chơi giải trí sôi động. Các tuyến đường ngõ, xóm được trải nhựa, bê tông rộng rãi; trường lớp, nhà văn hóa được xây dựng, nâng cấp khang trang, hiện đại.

Ông Lò An Toàn, nguyên Bí thư Thị ủy Sơn La, nay đã ngoài 80 tuổi, bồi hồi chia sẻ: Tôi gắn bó cả đời với Chiềng Lề. Điều quý nhất là dù phát triển mạnh mẽ, nơi đây vẫn giữ được bản sắc của một khu phố thương mại lâu đời. Từ một chợ nhỏ, giờ đây đã trở thành trung tâm kinh doanh sầm uất, đa dạng ngành nghề, góp phần tạo diện mạo văn minh, năng động cho phường Tô Hiệu hôm nay.

Là địa bàn trung tâm của tỉnh, sau sáp nhập, phường Tô Hiệu được xác định là trọng điểm trong việc tập trung triển khai các dự án phát triển cơ sở hạ tầng, xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, từng bước hiện đại hóa. Trong đó, phường ưu tiên thu hút, bố trí nguồn lực cho các dự án, như: Dự án tôn tạo Khu di tích Quốc gia đặc biệt Nhà ngục Sơn La; Sân vận động 3-2; hoàn thiện Dự án Quảng trường Tây Bắc; Sân lễ hội Đền thờ Vua Lê Thái Tông…

Hiện nay, phường tập trung cứng hóa các tuyến đường liên tổ, ngõ xóm xuống cấp; cải tạo hệ thống thoát nước tại những điểm ngập úng, nguy cơ sạt lở; mở rộng hệ thống chiếu sáng công cộng, điện tiết kiệm năng lượng và từng bước triển khai chiếu sáng thông minh. Việc đầu tư, bổ sung cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt cộng đồng, vườn hoa, điểm vui chơi được khuyến khích xã hội hóa, tạo thêm không gian công cộng trong khu đô thị mới và khu dân cư.

Đồng chí Hà Trung Chiến, Bí thư Đảng ủy phường Tô Hiệu, khẳng định: Hợp nhất từ 4 phường trung tâm, Tô Hiệu hôm nay mang trên mình tiềm năng lớn, được kỳ vọng trở thành “trái tim” của tỉnh, giữ vai trò then chốt trong chiến lược phát triển đô thị và kinh tế - xã hội của Sơn La. Mục tiêu của phường trong nhiệm kỳ tới là xây dựng Đảng bộ trong sạch, vững mạnh; phát triển đồng bộ kinh tế, văn hóa, xã hội trên nền tảng đô thị xanh, thông minh, an toàn, gắn với phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, xây dựng chính quyền số, phục vụ nhân dân tốt hơn, đưa Tô Hiệu trở thành trung tâm đô thị xanh, văn minh, hiện đại, đóng góp vào mục tiêu phát triển Sơn La trở thành cực tăng trưởng của vùng trung du và miền núi Bắc Bộ.

Phố Chiềng Lề xưa - Phường Tô Hiệu hôm nay, dẫu có nhiều đổi thay, nhưng nơi đây vẫn còn đó những dấu tích lịch sử, nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau về truyền thống đoàn kết, tinh thần cách mạng, ý chí vươn lên của cha ông. Đảng bộ, chính quyền và nhân dân phường Tô Hiệu nguyện phát huy truyền thống cách mạng, đoàn kết, quyết tâm đưa phường Tô Hiệu trở thành phường phát triển toàn diện, bền vững, đi đầu trong toàn tỉnh, xứng đáng là địa bàn trung tâm về chính trị, kinh tế, xã hội của tỉnh.