Toàn xã có 34 bản, với 2.884 hộ, gồm 6 dân tộc cùng sinh sống. Qua rà soát đầu năm 2026, toàn xã có 981 hộ nghèo, chiếm 34%; 367 hộ cận nghèo, chiếm 12,7%. So với thời điểm ngay sau sáp nhập từ tháng 7 đến hết năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm đáng kể, bình quân giảm 14,52%/năm. Đây là kết quả cho thấy nỗ lực lớn của cấp ủy, chính quyền địa phương trong bối cảnh xã mới thành lập, địa bàn rộng, dân cư phân tán, đời sống người dân còn nhiều khó khăn.

Trên con đường nhựa phẳng lỳ đến bản Noong Tàu Thái, đón chúng tôi, anh Cầm Văn Hoàng, Bí thư chi bộ, Trưởng bản Noong Tàu Thái, thông tin: Bản có 93 hộ, trong đó còn 17 hộ nghèo. Trước đây bà con chủ yếu làm nương, trồng ngô, lúa nương, chăn nuôi nhỏ lẻ nên thu nhập thấp. Nhiều hộ quanh năm chỉ đủ ăn. Mấy năm gần đây, được Nhà nước hỗ trợ bò sinh sản, hướng dẫn kỹ thuật chăn nuôi, bà con bắt đầu thay đổi dần cách làm. Có hộ giờ đã có đàn bò 9-10 con, thu nhập ổn định hơn.

Noong Tàu Thái là một trong những bản được hưởng lợi từ chương trình hỗ trợ phát triển chăn nuôi bò, ngựa cái sinh sản theo cộng đồng thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Chương trình được triển khai tại nhiều bản như Lọng Hỏm, Noong Tàu Thái, Noong Tàu Mông, Noong Xà Nghè, Huổi Nhả, Nặm Pút, với tổng kinh phí hơn 7,54 tỷ đồng

Khoản hỗ trợ này không phải “cho không” theo cách người dân nhận rồi để đó. Chính quyền địa phương xác định muốn giảm nghèo bền vững thì phải tạo sinh kế lâu dài, phù hợp điều kiện từng vùng. Vì vậy, cùng với hỗ trợ con giống, xã tăng cường tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn chăm sóc vật nuôi, phòng chống dịch bệnh, từng bước giúp người dân hình thành tư duy sản xuất ổn định hơn.

Dẫu vậy, giảm nghèo ở Phiêng Cằm chưa bao giờ là câu chuyện đơn giản. Toàn xã có 6 thành phần dân tộc cùng sinh sống; trong đó dân tộc Mông chiếm 45,2%, Thái 34,6%, Khơ Mú 18,6%, còn lại là Kinh, Dao, Xinh Mun. Dân cư phân bố không đồng đều. Người Thái, Kinh chủ yếu ở vùng thấp, thuận lợi cho lúa nước; trong khi đồng bào Mông, Khơ Mú sinh sống rải rác trên núi cao, sản xuất nương rẫy, giao thông cách trở, đời sống bấp bênh hơn nhiều.

Ông Đặng Tiến Dũng, Chủ tịch UBND xã Phiêng Cằm, cho biết: Khó khăn lớn nhất của xã hiện nay vẫn là địa hình chia cắt, kết cấu hạ tầng chưa đồng bộ, nguồn lực đầu tư hạn chế. Một bộ phận người dân còn giữ tập quán sản xuất cũ, chưa mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, vật nuôi. Bên cạnh đó, một số hộ vẫn còn tâm lý trông chờ vào hỗ trợ của Nhà nước, chưa tự lực để vươn lên thoát nghèo.

Cũng theo ông Dũng, nhóm “lõi nghèo” mà xã đang tập trung hỗ trợ gồm các hộ dân tộc thiểu số có trình độ dân trí thấp, thiếu đất sản xuất, thiếu lao động, hoặc có người già, người khuyết tật, mất sức lao động. Đây là những nhóm khó thoát nghèo nếu không có giải pháp hỗ trợ tổng thể và lâu dài.

Để giải quyết bài toán này, xã đang triển khai đồng thời nhiều giải pháp. Trong nông nghiệp, địa phương duy trì diện tích cây lương thực, đồng thời khuyến khích mở rộng cây ăn quả, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp điều kiện thực tế. Trong chăn nuôi, ngoài gia súc truyền thống, xã định hướng xây dựng các mô hình chăn nuôi lợn lai rừng, nuôi gà đen theo hướng an toàn sinh học. Về lâu dài, Phiêng Cằm còn tính đến các mô hình trồng mắc ca xen cà phê, trồng trám đen xen cà phê, phát triển cây hồng giòn với quy mô 3-5 ha/mô hình, khoảng 10-15 hộ tham gia. Đây được xem là hướng đi phù hợp để nâng cao giá trị đất canh tác và tạo thu nhập ổn định hơn cho người dân vùng cao

Cùng với đó, công tác đào tạo nghề và giải quyết việc làm được quan tâm. Năm 2025, toàn xã có 7.399 lao động nông thôn; trong đó 149 lao động được đào tạo nghề và đều có việc làm ổn định sau đào tạo. Con số chưa lớn nhưng cho thấy xu hướng chuyển dịch tích cực, nhất là khi lao động trẻ bắt đầu quan tâm hơn đến việc học nghề, làm việc ngoài tỉnh hoặc xuất khẩu lao động

Nhờ các chính sách hỗ trợ sinh kế, thu nhập bình quân của hộ nghèo sau hỗ trợ đã tăng từ khoảng 15 triệu đồng/hộ/năm lên 26 triệu đồng/hộ/năm, tăng thêm 11 triệu đồng, tương đương hơn 73%. Trong lĩnh vực an sinh, tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế đạt 99,9%. Việc tiếp cận y tế, giáo dục của hộ nghèo được cải thiện rõ rệt. Các chính sách trợ cấp, hỗ trợ học sinh vùng khó khăn, hỗ trợ sản xuất được triển khai đầy đủ theo quy định.

Theo mục tiêu đến năm 2030, Phiêng Cằm phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 30%, mỗi năm giảm tối thiểu 9,74%. Để thực hiện mục tiêu này, xã xác định trọng tâm là đổi mới cách hỗ trợ, chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang hỗ trợ có điều kiện; tập trung đào tạo nghề, phát triển sản xuất hàng hóa, nhân rộng mô hình phù hợp với từng vùng.

Dẫu biết rằng, ở nơi địa hình còn nhiều chia cắt này, hành trình giảm nghèo vẫn là chặng đường dài, nhưng với những kế hoạch phát triển sinh kế đang được ấp ủ, có thể thấy Phiêng Cằm đang từng bước tìm lời giải cho bài toán nghèo đói theo cách bền vững hơn. Chậm nhưng chắc, giống như cách người vùng cao vẫn kiên trì bám đất, bám bản, từng ngày vun đắp cuộc sống tốt hơn trên chính quê hương mình.