Cách trung tâm xã Phù Yên gần 40 km, mất hơn một giờ vượt qua những đoạn đèo dốc cao cùng nhiều khúc cua tay áo, chúng tôi mới có mặt tại trụ sở xã Kim Bon. Đón chúng tôi, đồng chí Ngô Đức Dương, Chủ tịch UBND xã, thông tin: Kim Bon được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Kim Bon và Đá Đỏ; chủ yếu là đồng bào dân tộc Mường, Dao và Mông sinh sống. Sau khi thành lập, địa phương có cơ hội mở rộng địa giới, đa dạng hơn về văn hóa. Tuy nhiên, do đặc thù là xã vùng III, kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn; địa hình đồi dốc, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt vẫn là rào cản, khiến hành trình thoát nghèo của người dân thêm nhiều thách thức. Đây cũng là bài toán đặt ra đối với cấp ủy, chính quyền địa phương sau sáp nhập.

Tìm hiểu được biết, với hơn 3.000 ha đất nông nghiệp, sau nhiều năm canh tác, nhiều diện tích đất của xã bị xói mòn, bạc màu. Tuy cây trồng ở xã tương đối đa dạng, song việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất còn hạn chế nên năng suất thấp, khiến tỷ lệ hộ nghèo của xã vẫn ở mức cao, gần 27%. Nhận diện những khó khăn, cấp ủy, chính quyền xã đã họp bàn, đánh giá tiềm năng từng bản để định hướng lựa chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp; tuyên truyền, hướng dẫn nhân dân áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, góp phần thay đổi tập quán canh tác, nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế.

Đối với những bản vùng cao, địa hình dốc lớn như: Suối On, Suối Kếnh, Suối Bương, xã đã vận động bà con chuyển dần diện tích trồng ngô, sắn năng suất thấp sang trồng mắc ca, sa nhân, măng sặt, dong riềng; kết hợp trồng cỏ phục vụ chăn nuôi gia súc. Với những bản vùng thấp, điều kiện nguồn nước thuận lợi như: Đá Đỏ, Tang Lang, Bãi Vàng…, đưa vào trồng các loại rau màu, cây ăn quả như nhãn, xoài, chuối; đồng thời nuôi cá lồng trên sông Đà.

Từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo và Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, xã triển khai các dự án hỗ trợ chăn nuôi với tổng vốn 6,3 tỷ đồng; mở rộng tín dụng chính sách, với tổng dư nợ 38,6 tỷ đồng cho trên 700 hộ vay vốn đầu tư sản xuất. Xã cũng thường xuyên chỉ đạo các hội, đoàn thể phối hợp với các ngành tổ chức tập huấn, tham quan các mô hình kinh tế hiệu quả để người dân trực tiếp học hỏi, mạnh dạn áp dụng vào sản xuất. Nhờ đó, nhiều hộ đã đổi mới tư duy, đầu tư phát triển sản xuất, liên kết thành lập tổ hợp tác, HTX. Đến nay, nhân dân trong xã gieo trồng trên 3.000 ha cây lương thực; duy trì, chăm sóc 180 ha cây ăn quả, 820 ha cây công nghiệp; đầu tư chăn nuôi gia súc, gia cầm theo quy mô hộ, với tổng đàn gần 50.000 con...

Là hộ đầu tiên đưa cây mắc ca vào trồng tại xã Kim Bon, anh Vàng A Ư, bản Suối On, đã mạnh dạn trồng 1 ha mắc ca thay thế diện tích sắn kém năng suất của gia đình. Anh Ư chia sẻ: Sau khi tìm hiểu, nhận thấy loại cây này phù hợp với điều kiện khí hậu mát mẻ, có thể kết hợp trồng rừng, tôi đã cải tạo đất nương, làm đường đồng mức, trồng hơn 1.000 gốc mắc ca. Sau gần 10 năm trồng, đến nay diện tích đã cho thu hoạch năm thứ 4; trung bình mỗi năm thu khoảng 4 tấn quả, với giá 80.000 đồng/kg. Thấy hiệu quả kinh tế, tôi đã vận động bà con trong bản cùng tham gia và thành lập HTX Anh Xen. Hiện nay, HTX có 7 thành viên, trồng 3 ha mắc ca; ngoài ra còn liên kết với 20 hộ trong bản trồng 29 ha, vừa hỗ trợ chăm sóc, vừa thu mua, bao tiêu sản phẩm. Từ trồng mắc ca, mỗi hộ có thu nhập từ 100 - 250 triệu đồng/năm.

Với lực lượng lao động trong độ tuổi chiếm khoảng 40% dân số, vấn đề giải quyết việc làm cũng đang được xã tích cực triển khai. Ngoài quan tâm tạo việc làm tại chỗ bằng việc khuyến khích, hỗ trợ các điều kiện để người dân phát triển sản xuất, xã còn tăng cường hoạt động tìm kiếm, kết nối, hỗ trợ thông tin việc làm, giới thiệu lao động đi làm việc tại các khu công nghiệp trong và ngoài tỉnh. Hiện nay, toàn xã có trên 1.000 lao động đi làm việc ngoài tỉnh, với mức thu nhập từ 7-9 triệu đồng/tháng.

Trong căn nhà khang trang vừa mới xây, ông Sùng A Lử, bản Bương Pa, xã Kim Bon, phấn khởi chia sẻ: Gia đình tôi có hai con đi làm việc tại khu công nghiệp ở tỉnh Hưng Yên, hằng tháng đều đặn gửi tiền về. Từ số tiền tích góp của các con, năm qua, gia đình đã xây dựng căn nhà trị giá hơn 500 triệu đồng, đồng thời có vốn mở rộng chuồng trại, chăn nuôi để cải thiện thu nhập.

Cùng với quan tâm phát triển kinh tế, giải quyết việc làm, xã Kim Bon còn huy động sự chung sức của cả hệ thống chính trị và người dân, phát huy nội lực và các nguồn lực xã hội hóa để xây dựng nông thôn mới. Đến nay, xã đạt 7/19 tiêu chí, trong đó nổi bật là các tiêu chí: thủy lợi, điện, thông tin và truyền thông, lao động có việc làm, giáo dục và quốc phòng - an ninh. Ưu tiên phát triển giao thông, hiện nay nhiều tuyến đường ở xã đang được triển khai, như: Tuyến Đá Đỏ - Kim Bon, Bãi Vàng - Liên Hợp, Suối Vạch - Suối Tiếu... Khi hoàn thành, các tuyến giao thông này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho vận chuyển nông sản, thúc đẩy phát triển kinh tế của địa phương.

Nổi bật, trong năm 2025, xã đã huy động gần 900 triệu đồng để xóa 16 nhà tạm cho các hộ nghèo, cận nghèo; vận động nguồn xã hội hóa xây dựng 2 trường mầm non; trao 600 suất quà và xây dựng các công trình phụ trợ cho Trường PTDT bán trú TH&THCS Kim Bon. Riêng trong quý I/2026, đã hoàn thành hỗ trợ di dời nhà cho 14 hộ bị ảnh hưởng bởi thiên tai và hộ nghèo, với tổng số tiền 1 tỷ đồng, giúp người dân ổn định chỗ ở, giảm nghèo bền vững.

Kim Bon đã có những chuyển biến rõ nét, song chặng đường phía trước còn nhiều thách thức. Với mục tiêu thoát khỏi diện đặc biệt khó khăn, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 10%, xã tiếp tục tập trung phát triển nông nghiệp hàng hóa gắn với ứng dụng khoa học, kỹ thuật; chăm lo an sinh xã hội, tạo việc làm và sinh kế cho người dân; huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới, hoàn thiện hạ tầng thiết yếu. Với hướng đi phù hợp, Kim Bon kỳ vọng sớm phát triển ổn định, bền vững.