Hạt Kiểm lâm Khu vực XI phụ trách địa bàn các xã: Sốp Cộp, Mường Lèo, Mường Lạn. Đây là địa bàn vùng cao, biên giới, có tổng diện tích tự nhiên gần 110.761 ha, trong đó đất quy hoạch lâm nghiệp chiếm trên 75.265 ha, diện tích có rừng trên 53.376 ha, tỷ lệ che phủ đạt 46,95%. Khu vực này có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường sinh thái và an ninh biên giới. Tuy nhiên, áp lực phát triển kinh tế, đặc biệt từ cây cà phê, đang đặt ra nhiều thách thức trong công tác quản lý và bảo vệ rừng.

Trên địa bàn 3 xã hiện có gần 3.297 ha cà phê, phần lớn nằm giáp ranh đất lâm nghiệp, dễ bị lấn chiếm để trồng cà phê. Ông Trần Ngọc Đoàn, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Khu vực XI, chia sẻ: Áp lực bảo vệ rừng tại Sốp Cộp ngoài yếu tố tự nhiên còn xuất phát từ tập quán sản xuất của người dân. Việc đốt nương làm rẫy vẫn còn diễn ra, trong khi địa hình núi cao, chia cắt mạnh khiến công tác tuần tra, kiểm soát gặp nhiều khó khăn. Khi xảy ra cháy rừng, việc tiếp cận hiện trường mất nhiều thời gian, phương tiện cơ giới gần như không thể tiếp cận .

Đáng chú ý, tình trạng mở rộng diện tích cà phê vào đất rừng diễn ra theo hình thức nhỏ lẻ, “gặm nhấm” từng phần. Người dân chặt hạ cây bụi, tỉa thưa cây gỗ, sau đó trồng xen cà phê dưới tán rừng. Khi giá cà phê có xu hướng tăng, việc lấn chiếm càng diễn ra phức tạp hơn. Trong quý I năm 2026, lực lượng kiểm lâm đã phối hợp với các ngành chức năng kiểm tra, phát hiện và xử lý 16 vụ phá rừng trái pháp luật, với tổng diện tích thiệt hại trên 4.500 m², trong đó rừng phòng hộ 740 m², rừng sản xuất trên 3.800 m², thu nộp ngân sách 55 triệu đồng. Những con số này phản ánh rõ quyết tâm của lực lượng chức năng, đồng thời cho thấy thực trạng vi phạm vẫn còn diễn biến phức tạp.

Trong bối cảnh hội nhập, yêu cầu từ thị trường quốc tế đang đặt ra những tiêu chuẩn mới. Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) quy định rõ, các sản phẩm như cà phê chỉ được nhập khẩu nếu không liên quan đến mất rừng sau ngày 31/12/2020. Điều đó khiến việc bảo vệ rừng trở thành yếu tố sống còn đối với ngành cà phê. Quy định EUDR đặt ra yêu cầu rất cụ thể về nguồn gốc vùng trồng. Mỗi lô cà phê phải có tọa độ GPS và được xác nhận không liên quan đến phá rừng. Nếu không kiểm soát tốt, sản phẩm sẽ không thể xuất khẩu, ảnh hưởng trực tiếp đến người dân.

Trước yêu cầu đó, lực lượng kiểm lâm đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trên địa bàn 3 xã, hệ thống tổ bảo vệ rừng được củng cố với 68 tổ tại 70 bản, thu hút 952 người tham gia. Đây là lực lượng nòng cốt tại cơ sở, trực tiếp tuần tra, phát hiện và báo cáo các dấu hiệu vi phạm. Cùng với đó, công tác tuyên truyền được đẩy mạnh. Trong quý I, đã tổ chức 5 cuộc họp tại các bản với 360 lượt người tham gia. 

Ông Tòng Văn Thiến, Bí thư chi bộ, Trưởng bản Nó Sài, xã Sốp Cộp, chia sẻ: Trước đây, một số hộ còn nghĩ có thể mở rộng cà phê vào đất rừng để tăng thu nhập. Nhưng sau khi được tuyên truyền, bà con hiểu nếu phá rừng thì sản phẩm sẽ khó tiêu thụ sản phẩm. Bản đã thành lập tổ bảo vệ rừng, tổ chức tuần tra, phối hợp kiểm lâm rà soát ranh giới, quyết tâm không để người dân lấn chiếm đất rừng trồng cà phê.

Bảo vệ tốt diện tích rừng hiện còn, Hạt Kiểm lâm khu vực XI đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ vào quản lý rừng. Hệ thống theo dõi diễn biến rừng được cập nhật thường xuyên, sử dụng phần mềm chuyên dụng để giám sát biến động. Khi phát hiện điểm nghi ngờ, kiểm lâm địa bàn sẽ kiểm tra trực tiếp, xử lý kịp thời. Việc ứng dụng công nghệ giúp rút ngắn thời gian phát hiện vi phạm, nâng cao hiệu quả quản lý. Công tác phối hợp giữa kiểm lâm, chính quyền và người dân được tổ chức chặt chẽ theo phương châm “4 tại chỗ”...

Một trong những giải pháp được đánh giá hiệu quả là gắn trách nhiệm bảo vệ rừng với lợi ích kinh tế. Mức chi trả dịch vụ môi trường rừng hiện đạt trên 389 nghìn đồng/ha/năm, đã góp phần tạo động lực để người dân tham gia bảo vệ rừng. Theo ông Trần Ngọc Đoàn, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Khu vực XI, cho biết thêm: Để giải quyết căn cơ tình trạng lấn chiếm đất rừng, cần hoàn thiện việc cắm mốc ranh giới, số hóa dữ liệu và nâng cao giá trị sản xuất trên diện tích hiện có. Khi thu nhập từ một đơn vị diện tích tăng lên, người dân sẽ không còn nhu cầu mở rộng diện tích bằng cách phá rừng.

Trong thời gian tới, vai trò của kiểm lâm sẽ tiếp tục thay đổi, từ lực lượng bảo vệ rừng sang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông sản. Việc xác thực nguồn gốc đất, cung cấp dữ liệu phục vụ truy xuất sẽ trở thành nhiệm vụ quan trọng. Thực tế tại khu vực Sốp Cộp cho thấy, khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, nhận thức của người dân được nâng cao, việc giữ rừng dần trở thành ý thức tự giác. Những cánh rừng không chỉ được bảo vệ mà còn góp phần tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững.

Giữa những triền núi nơi biên cương khu vực Sốp Cộp, màu xanh của rừng vẫn được gìn giữ, ý thức của mỗi người dân ngày càng được nâng cao. Trên những nương cà phê đang vào mùa chăm sóc, cách làm mới dần hình thành, sản xuất gắn với tuân thủ quy hoạch, giữ rừng để giữ sinh kế. Quyết tâm không để cà phê "xâm lấn" đất rừng đang trở thành hành động cụ thể, tạo nền tảng cho vùng đất biên cương này phát triển bền vững.