Trong kho tàng truyền thuyết của đồng bào Thái trắng, Nàng Han hiện lên như một nữ tướng phi thường. Tên gọi “Nàng” gợi sự nữ tính, còn “Han” là biểu tượng của lòng dũng cảm. Chính sự kết hợp ấy đã tạo nên một hình tượng vừa mềm mại, vừa kiên cường. Theo các dị bản lưu truyền ở Mường So, Mường Lò hay vùng Quỳnh Nhai, Nàng Han đã giả trai, chiêu mộ binh sĩ, lãnh đạo nhân dân 16 châu Thái đứng lên chống giặc phương Bắc. Những chiến thắng liên tiếp không chỉ bảo vệ bản mường mà còn khẳng định sức mạnh đoàn kết của cộng đồng. Chiều 30 Tết, sau khi chiến thắng trở về, nàng cho quân tắm gội bên bến nước, sau đó nàng hóa thân bay về trời.

Huyền thoại không dừng ở một đời người. Nó tiếp tục “sống” qua niềm tin. Nàng Han trở thành một “phi tạo”, vị thần cai quản một mường trời, có thể ban phúc, trừ họa. Các vùng mường khác nhau “đón hồn” Nàng về thờ phụng, tạo nên một mạng lưới tín ngưỡng rộng khắp. Tại tỉnh Sơn La, sau khi hoàn thành công cuộc di dân tái định cư thủy điện, để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tinh thần và đáp ứng nguyện vọng của đông đảo nhân dân các dân tộc Quỳnh Nhai, năm 2012, Đền Nàng Han được phục dựng, nằm trong quần thể Khu du lịch văn hóa tâm linh huyện Quỳnh Nhai cũ, nay là xã Quỳnh Nhai. Nơi đây đang trở thành điểm du lịch tâm linh hấp dẫn du khách mỗi dịp đầu xuân, vừa để vãn cảnh biển hồ, vừa tìm về chốn an yên, thanh tịnh, cầu mong năm mới bình an.

Nếu đền thờ là phần “tĩnh” của văn hóa tâm linh, thì lễ hội chính là phần “động”, nơi huyền thoại được tái hiện trong đời sống cộng đồng. Tại Quỳnh Nhai, chuỗi lễ hội đầu năm gắn chặt với tích Nàng Han. Lễ Gội đầu - Lung ta (30 Tết) bắt nguồn từ câu chuyện Nàng Han cho quân sĩ tắm gội sau chiến thắng, nghi lễ mang ý nghĩa thanh tẩy, gột bỏ điều xấu, đón năm mới. Lễ hội Đua thuyền (mùng 10 tháng Giêng) tại Cầu Pá Uôn, vừa là trò chơi dân gian vừa là nghi thức tưởng niệm nữ tướng. Lễ Kin Pang Then, tái hiện thế giới thần linh trong tín ngưỡng Then của người Thái trắng.

Sự kết hợp giữa cảnh quan và văn hóa đã giúp Quỳnh Nhai định hình một hướng đi riêng trong phát triển du lịch. Một mặt, thiên nhiên nơi đây mang vẻ đẹp đặc biệt. Lòng hồ xanh biếc như “biển hồ Tây Bắc”, những vịnh nước tĩnh lặng, những hành trình thuyền đưa du khách khám phá. Mặt khác, hệ thống đền thờ và lễ hội tạo nên chiều sâu văn hóa. Du khách không chỉ tham quan mà còn trải nghiệm. Điểm đáng chú ý là huyền thoại được sử dụng như tài nguyên du lịch, nghi lễ được chuyển hóa thành sản phẩm trải nghiệm, không gian thiêng trở thành điểm đến văn hóa.

Câu chuyện Nàng Han và quá trình “lễ hội hóa” huyền thoại, là nhu cầu tái tạo bản sắc trong bối cảnh di dân và biến đổi không gian sống, cộng đồng cần một điểm tựa để nhận diện mình. Nàng Han trở thành biểu tượng kết nối quá khứ với hiện tại. Đồng thời, đó là sự kiến tạo ký ức tập thể, thông qua lễ hội và du lịch, một câu chuyện địa phương được nâng tầm thành biểu tượng mang tính quốc gia, tinh thần chống ngoại xâm, đoàn kết dân tộc, “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”. Từ một nữ thần bản địa, Nàng Han được đặt vào hệ thống biểu tượng rộng hơn, hòa vào dòng chảy chung của văn hóa Việt Nam.

Từ một huyền thoại của núi rừng, Nàng Han đã bước vào đời sống hiện đại như một biểu tượng đa tầng, lịch sử, tâm linh, văn hóa và du lịch. Ở Quỳnh Nhai hôm nay, mỗi lễ hội, mỗi nén hương, mỗi chuyến thuyền trên lòng hồ không chỉ là hoạt động du lịch mà còn là một cách kể lại quá khứ. Và trong dòng chảy ấy, huyền thoại không còn là chuyện xưa mà là một phần của hiện tại, đang tiếp tục được viết tiếp bởi chính cộng đồng.