Về Quỳnh Nhai trong những ngày đầu năm mới, khi hoa đào bắt đầu tô điểm trên các sườn đồi, vang vọng trong không gian là âm thanh của tiếng đàn tính tẩu và những điệu Then mượt mà. Đối với người Thái Trắng nơi đây, cây đàn tính không chỉ là một nhạc cụ đơn thuần để giải trí, giao duyên mà còn là một vật thiêng trong các nghi lễ tâm linh, như: Cầu an, giải hạn, mừng thọ... tiếng đàn tính luôn hòa quyện cùng lời ca của các ông Then, bà Then về những ước vọng về một cuộc sống bình an, mùa màng bội thu.

Chính bởi ý nghĩa quan trọng đó, nghề chế tác đàn tính ở Quỳnh Nhai vẫn luôn được các nghệ nhân nơi đây gìn giữ. Để có một cây đàn tính âm thanh vang, tiếng nhạc có hồn, đòi hỏi kỹ thuật chế tác cầu kỳ, tỉ mỉ trong từ công đoạn và đặc biệt là sự cảm thụ âm nhạc của người làm ra nó.

Chúng tôi đến thăm Nghệ nhân ưu tú Điêu Chính Lả, tiểu khu 5, xã Quỳnh Nhai, một trong những người chế tác đàn tính có thâm niên và uy tín nhất vùng. Vừa tỉ mỉ gọt giũa cần đàn, ông Lả chia sẻ: Để làm được một cây đàn tính ưng ý phải trải qua rất nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên trì. Khó nhất là công đoạn làm nắp đàn và lên dây. Nắp đàn làm bằng gỗ vông mỏng tang, được dán kín vào miệng bầu sao cho độ rung tốt nhất. Trước kia, dây đàn làm bằng tơ, nay được thay thế bằng dây cước để âm thanh trong trẻo và bền hơn.

Tìm hiểu kỹ hơn về các nguyên liệu để làm đàn tính, chúng tôi được biết, bầu đàn, gọi là bầu tính, làm từ quả bầu nậm già. Đây là loại bầu tròn, vỏ dày, sau khi thu hoạch, bầu được cắt bỏ phần ruột, ngâm nước vôi hoặc nước muối để chống mối mọt, sau đó phơi khô cho đến khi gõ vào nghe tiếng "coong coong" mới đạt chuẩn. Cần đàn thường được làm bằng gỗ dâu hoặc gỗ thừng mực, nhẹ nhưng dẻo dai, không bị cong vênh theo thời gian. Chiều dài của cần đàn cũng được tính toán rất kỹ theo sải tay của người chơi hoặc theo các kích thước phong thủy, thường là 9 nắm tay hoặc 12 nắm tay.

Trung bình mỗi tháng, ông Lả hoàn thiện khoảng 15 cây đàn tính tẩu. Nhờ mẫu mã đẹp, đa dạng và âm sắc chuẩn, đàn của ông được khách hàng khắp nơi tìm mua với giá dao động từ 300 nghìn đồng đến 1 triệu đồng tùy chất liệu và độ tinh xảo. Không chỉ chế tác đàn, ông Lả còn đau đáu nỗi niềm trao truyền di sản. Chỉ riêng từ đầu năm đến nay, ông đã trực tiếp mở 4 lớp truyền dạy tại Sơn La và 1 lớp tại Điện Biên, hướng dẫn tỉ mỉ cho học viên về chế tác đàn và nghệ thuật trình diễn đàn tính.

Rời nhà ông Lả, chúng tôi tìm gặp Nghệ nhân ưu tú Hoàng Văn Chiêm, người được bà con yêu mến bởi sự tâm huyết với văn hóa dân tộc. Đón khách bằng một điệu nhạc vui xuân, ông Chiêm bồi hồi kể về hơn 50 năm gắn bó với cây đàn: Với người Thái Trắng, tiếng tính tẩu hòa quyện cùng điệu hát then là món ăn tinh thần không thể thiếu. Ngay từ nhỏ tôi đã học đánh đàn, chế tác đàn. Dù tuổi đã cao, tôi vẫn thường xuyên tham gia biểu diễn, đệm đàn cho các nghệ nhân trong các lễ hội lớn và tham gia các lớp dạy đàn tính, chế tác đàn cho lớp trẻ.

Những năm gần đây, công tác bảo tồn văn hóa truyền thống được cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm. Tại Quỳnh Nhai, các câu lạc bộ văn hóa dân tộc Thái được thành lập ở các bản và chính những nghệ nhân cao tuổi là những người trực tiếp truyền dạy cho lớp trẻ về văn hóa dân tộc, đặc biệt là nghệ thuật hát then, đàn tính. Ở các trường học, các hoạt động ngoại khóa tìm hiểu về loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc cũng thường xuyên được tổ chức. Hình ảnh các em học sinh say sưa nghe nghệ nhân kể chuyện về sự tích cây đàn tính, hay hào hứng học cách chơi đàn tính chính là tín hiệu vui về sự tiếp nối bền bỉ của mạch nguồn văn hóa.

Chị Điêu Thị Trang, xã Quỳnh Nhai, một người trẻ đang tiếp nối nghề chế tác đàn tính chia sẻ: Ban đầu tôi học làm đàn chỉ vì tò mò, nhưng càng học càng thấy yêu thích. Mỗi khi hoàn thành một cây đàn, nghe tiếng đàn cất lên, tôi thấy vui và tự hào. Tôi muốn học hỏi kinh nghiệm của các bác, các ông để phát triển mẫu mã đàn tính đẹp hơn, tinh xảo hơn, phát triển thành quà lưu niệm phục vụ khách du lịch.

Bằng đôi bàn tay tài hoa và tình yêu son sắt với văn hóa cội nguồn, những nghệ nhân chế tác đàn tính, vẫn đang miệt mài gọt giũa, so dây, tạo nên những cây đàn tính tẩu bền đẹp, âm thanh vang vọng. Để từ đây, nghệ thuật đàn tính, hát then luôn được giữ gìn, góp phần làm nên bản sắc độc đáo của vùng đất Quỳnh Nhai tươi đẹp.