Về Tà Xùa những ngày hè quang mây, chúng tôi có dịp theo chân bà con khu Mống Vàng đi hái chè cổ thụ từ sáng sớm. Không giống những vùng chè được canh tác bài bản thành hàng, thành luống, những cây trà Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi mọc thành quần thể tự nhiên ven bản, cheo leo trên sườn núi, khiến cho việc thu hái vô cùng vất vả.

Đang cùng các chị em thoăn thoắt hái từng búp non, chị Hờ Thị Tồng, bản Tà Xùa, chia sẻ: Chè phải hái từ sáng sớm đến 10 giờ sáng, buổi chiều thì từ 15 giờ trở đi mới hái tiếp. Tuyệt đối tránh hái lúc nắng to vì chè mất độ ngon, cũng không hái khi trời mưa vì búp chè dễ bị đen, vết đứt trên thân cây dễ thối và chậm phục hồi. Chè hái vào những ngày thời tiết mát mẻ, nhiều sương mù là tốt nhất, và quan trọng nhất là phải tranh thủ đưa về sao càng sớm càng tốt để giữ trọn hương vị.

Sau khi thu hoạch, chè được mang ngay về nhà để sao tay. Bước vào căn bếp nhỏ ngập tràn khói củi quyện cùng hương trà thanh khiết, chúng tôi được trực tiếp trải nghiệm công đoạn sao chè cùng chị Tồng và bà con trong bản. Đây là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn cùng khả năng cảm nhận nhiệt độ tinh tế của chị em phụ nữ Mông ở Tà Xùa.

Đưa tay vào giữa lòng chảo cảm nhận hơi nóng, chị Tồng cho một nắm chè vào chảo để thử nhiệt độ, thấy búp chè trong chảo nóng phát ra tiếng xèo xèo, lách tách chị liền cho chè vào chảo làm héo, đây cũng là thời điểm thử thách độ chịu nóng của người sao chè. Chị Tồng nói: Để sao chè, công đoạn đầu tiên là làm héo, sau đó cho chè ra vò lên hương rồi đổ vào chảo tiếp tục làm khô đến khi bẻ cọng chè thấy giòn là được. Giai đoạn này sẽ bớt nóng tay hơn, bởi cần giảm lửa từ từ và chè khô cũng ít bắt nhiệt hơn, nhưng phải đảo luôn tay nhẹ nhàng, tránh làm chè nát vụn. Nếu hái một tôm một lá thì khoảng 12 kg chè tươi sẽ thu được 2 kg chè khô; còn hái một tôm hai lá thì 15 kg chè tươi mới được 1,5 kg chè khô.

Nhờ quy trình thủ công tỉ mỉ này, trà Shan tuyết Tà Xùa giữ nguyên được hương vị tinh túy, sắc nước xanh trong êm dịu cùng hậu vị ngọt sâu, điều mà các sản phẩm sao bằng quy trình công nghiệp khó lòng sánh được. Giá trị trà sao tay trên chảo gang nhờ đó cao gấp 4 đến 5 lần so với trà thông thường, khoảng từ 1,2 triệu đồng/kg trở lên tuỳ loại. 

Trước áp lực của thị trường hiện đại vốn ưu tiên sản lượng lớn và thời gian sản xuất nhanh, những hộ gia đình còn giữ nghề sao trà bằng tay trên chảo gang ở Tà Xùa chỉ còn khoảng hơn chục hộ. Trăn trở trước nguy cơ thất truyền của một nét văn hóa đẹp, anh Nguyễn Thành Kiên, người Hà Nội, chủ Tiệm trà “Kiên nông dân” đã quyết định rời phố thị, chọn ở lại với Tà Xùa để gìn giữ nghề sao chè thủ công truyền thống.

Anh Kiên chia sẻ: Lần đầu nghe người Mông kể chuyện và thưởng thức chè Shan tuyết cổ thụ sao tay, tôi đã rất ấn tượng với câu chuyện cũng như hương vị đặc biệt của loại chè này. Khi đến Tà Xùa, càng tìm hiểu tôi càng thấy yêu thích kỹ thuật sao chè thủ công. Năm 2019, tôi quyết định ở lại Tà Xùa để học cách sao chè và cùng bà con đi rừng hái chè với mong muốn không chỉ để giữ lửa nghề truyền thống, còn tạo sinh kế bền vững cho bà con vùng cao.

Những ngày đầu, anh tự dựng bếp lò, học hỏi sao chè từ những bước cơ bản nhất. Thay vì tự phát triển vùng nguyên liệu riêng, anh Kiên chọn cách thu mua chè trực tiếp từ người dân địa phương và duy trì mức giá thu mua cao, tương xứng với chất lượng và công sức của người hái để bà con yên tâm gìn giữ cây trà và tuân thủ quy trình thu hái nghiêm ngặt. Nếu như thời điểm mới bắt đầu làm trà, giá thu mua chỉ khoảng 50-60 nghìn đồng/kg chè búp tươi thì nay đã tăng lên từ 150-200 nghìn đồng/kg. Vào vụ chè, mỗi ngày anh thu mua hàng tạ chè búp tươi cho bà con.

Không chỉ có trà xanh truyền thống, hiện nay, cơ sở chế biến những dòng trà, như lục trà, hoàng trà, bạch trà, hồng trà, trà phơi, nụ hoa trà, trà Shan tuyết, các loại trà hương hay các dòng trà kết hợp, với giá từ 3 triệu đồng/kg trở lên. Qua đó, gia tăng giá trị cho cây chè cổ thụ, giúp sản phẩm chè của Tà Xùa trở nên phong phú hơn khi giới thiệu tới thị trường.

Bên cạnh sản xuất trà, anh Kiên còn tổ chức các tour và workshop trải nghiệm, nơi du khách có thể tự hái, tự sao, pha rồi thưởng thức chè giữa mây trời Tà Xùa. Anh còn dựng không gian nhà cộng đồng để du khách lưu trú, tìm hiểu văn hóa địa phương.

Tà Xùa về chiều, giữa miền sương mây giăng kín, hơi khói từ bếp trà “Kiên nông dân” vẫn tỏa lên không ngừng. Bếp lửa ấy không chỉ ấm lòng du khách, còn sưởi ấm lòng người dân bản địa, bảo tồn một nét đẹp văn hóa truyền thống độc đáo gắn với tạo sinh kế và thu nhập cho đồng bào nơi đây.