Sơn La hiện có trên 44.000 ha cà phê, sản lượng năm 2026 ước đạt gần 51.000 tấn cà phê nhân, là địa phương có diện tích cà phê Arabica lớn nhất cả nước. Toàn tỉnh đã hình thành 2 vùng cà phê ứng dụng công nghệ cao, diện tích hơn 1.039 ha; 6 chuỗi liên kết sản xuất trên diện tích hơn 2.170 ha; có 28 doanh nghiệp, HTX tham gia sản xuất, chế biến cà phê. Bên cạnh đó, phát triển hơn 1.100 ha cà phê đặc sản, sản lượng khoảng 1.000 tấn cà phê nhân. Cà phê Sơn La được cấp chỉ dẫn địa lý năm 2017, sản phẩm đã có mặt tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Những kết quả này cho thấy tiềm năng, giá trị và vị thế của cà phê trong cơ cấu nông nghiệp của tỉnh. Tuy nhiên, để chuyển lợi thế thành giá trị kinh tế cao hơn, Sơn La vẫn cần giải quyết những điểm nghẽn trong tổ chức sản xuất, nâng cao chất lượng nguyên liệu, cải tạo vườn cây già cỗi, đẩy mạnh chế biến và xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ...

Đặc biệt, Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt đối với cà phê thuộc phạm vi điều chỉnh khi tiếp cận thị trường EU. Điều này đòi hỏi các chủ thể trong chuỗi cung ứng phải chú trọng nguồn gốc sản phẩm, tính minh bạch của vùng nguyên liệu và việc tuân thủ quy định liên quan. Nếu không chủ động thích ứng, cà phê Sơn La có thể gặp khó khăn khi tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao. Ngược lại, nếu thực hiện tốt, đây sẽ là cơ hội để nâng cao chất lượng quản lý, củng cố uy tín và mở rộng thị trường.

Trước yêu cầu của thực tiễn đặt ra, Sơn La cần đẩy nhanh rà soát, chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng, xác định rõ diện tích, vị trí và hiện trạng sản xuất. Đây là nền tảng quan trọng để quản lý vùng nguyên liệu, phục vụ truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Song song với chuẩn hóa vùng trồng, cần tiếp tục tổ chức sản xuất theo hướng liên kết bền vững. Doanh nghiệp và HTX phải thực sự đồng hành với người dân từ khâu lựa chọn giống, chăm sóc, thu hái đến sơ chế, bảo quản và tiêu thụ. Đồng thời, chú trọng cải tạo vườn cây già cỗi, áp dụng quy trình canh tác phù hợp, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, đất và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Một yêu cầu cấp thiết khác là đẩy mạnh chế biến sâu, giảm dần sự phụ thuộc vào tiêu thụ nguyên liệu thô. Tỉnh cần khuyến khích, tạo điều kiện để doanh nghiệp, HTX đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực chế biến, phát triển cà phê rang xay, cà phê đặc sản và các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Khi chất lượng được nâng lên, sản phẩm đa dạng hơn và khâu bảo quản được cải thiện, giá trị kinh tế mang lại cho cả doanh nghiệp và người trồng sẽ có điều kiện tăng lên.

Cùng với đó, xây dựng và bảo vệ thương hiệu Arabica Sơn La cần được xác định là nhiệm vụ lâu dài. Chỉ dẫn địa lý phải gắn với chất lượng thực tế, quy trình sản xuất và khả năng truy xuất nguồn gốc. Tiếp tục đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu, phát triển thương mại điện tử, hỗ trợ doanh nghiệp và HTX tham gia các hội chợ, triển lãm, cuộc thi chuyên ngành; chủ động kết nối với các đối tác trong nước và quốc tế để mở rộng thị trường.

Để các giải pháp phát huy hiệu quả, cần xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, ngành và chủ thể tham gia chuỗi sản xuất. Chính quyền tập trung hoàn thiện cơ chế hỗ trợ, tháo gỡ khó khăn và cải thiện môi trường đầu tư; doanh nghiệp chủ động đầu tư công nghệ, thị trường và liên kết vùng nguyên liệu; HTX phát huy vai trò tổ chức sản xuất; người dân thay đổi tập quán canh tác, tuân thủ quy trình và nâng cao chất lượng sản phẩm. Trong đó, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và nguồn nhân lực cần được coi là nền tảng xuyên suốt.

Phát triển cà phê bền vững không chỉ là câu chuyện về diện tích, sản lượng hay thị trường xuất khẩu, mà còn là bài toán nâng cao thu nhập, tạo việc làm và cải thiện đời sống người dân tại các vùng trồng. Các chính sách, giải pháp cần hướng tới lợi ích thiết thực của người sản xuất, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

Với nền tảng đã có, cùng quyết tâm đổi mới, tỉnh đang quyết tâm để Arabica Sơn La vươn xa, khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế; để mỗi hạt cà phê Arabica Sơn La không chỉ mang hương vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc mà còn mang theo uy tín, trí tuệ, bản sắc văn hóa và khát vọng vươn lên của con người Sơn La, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.