Khát vọng đổi mới bộ máy

Thế kỷ XVIII là một trong những giai đoạn đầy sóng gió của lịch sử Việt Nam, đất nước rơi vào khủng hoảng trầm trọng. Sinh ra, lớn lên và trưởng thành trong bối cảnh xã hội như vậy, với bộ óc lỗi lạc hơn người, Lê Quý Đôn nung nấu tư tưởng làm một cuộc cải cách nhằm cải biến thực trạng xã hội đương thời. Tư tưởng cải cách của ông tập trung trong các tác phẩm như: Quần thư khảo biện, Thư kinh diễn nghĩa; Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục.

Trong Quần thư khảo biện, Lê Quý Đôn đề cập: “Nước chảy thì không bẩn, then cửa không mọt cũng là nhờ vận động thường xuyên. Mọi vật còn thế huống hồ việc sắp đặt thiên hạ mà không đổi mới thì không thể được”. Trong các bộ sách nổi tiếng, ông đã vạch trần những hệ lụy của một bộ máy quan liêu, cồng kềnh. Theo ông, một bộ máy cồng kềnh, nhiều tầng nấc không chỉ làm tiêu tốn ngân khố mà còn tạo điều kiện cho tiêu cực phát sinh. Ông đề xuất tinh giản bộ máy, tăng cường kỷ cương và xử lý nghiêm những người lợi dụng chức quyền để trục lợi. Tư tưởng cải cách của ông khác hẳn với các nho sĩ đương thời đó là phải trẻ hóa đội ngũ. Muốn trẻ hóa đội ngũ thì cần đề cao đức tính không tham quyền, cố vị. Ở Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn khẳng định: “Người ta quý ở chỗ được ngồi cao để hành đạo, không phải để cầu lợi lộc". Ở Kiến văn tiểu lục, ông nói: “Danh vị lớn không nên đeo lấy mãi, công việc lớn không nên gánh vác mãi, uy vọng lớn không nên bám lấy mãi”. Đó vừa là đức mà cũng là tài, cái tài mà Lê Quý Đôn gọi là tài “biết chỗ nào nên dùng, thế nào là đủ, sáng suốt giữ mình” bên các tài về văn, về võ nhằm kinh bang tế thế. 

Tại hội thảo khoa học quốc tế “Danh nhân Lê Quý Đôn - Cuộc đời và sự nghiệp” do UBND tỉnh Thái Bình và Hội Khoa học lịch sử Việt Nam phối hợp tổ chức năm 2016 nhân dịp kỷ niệm 290 năm ngày sinh của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, nhiều nhà nghiên cứu đã có tham luận đặt vấn đề về tầm nhìn vượt thời đại của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Tiến sĩ Đinh Công Vĩ (Viện nghiên cứu Hán Nôm) nhận định các tác phẩm của ông cho tới nay vẫn còn vang lên khát vọng muốn đổi mới bộ máy quan quyền - một đòi hỏi cháy bỏng từ thời Lê - Trịnh mà nhiều quốc gia thời nay vẫn đang rất quan tâm.

Xây dựng một nhà nước trong sạch, vì dân

Theo Lê Quý Đôn, để xây dựng một nhà nước trong sạch thì từ vua đến các quan phải trong sạch, phải tu dưỡng làm cho quan trường trong sáng. Ông là người đề cao pháp trị, bởi theo ông chỉ có luật pháp nghiêm minh mới phân định được nghĩa vụ và quyền lợi của mọi người. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Cơ (nguyên Phó Chủ nhiệm Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), chủ trương của Lê Quý Đôn thể hiện một tư duy vượt trội về cách thức trị quốc, nó hoàn toàn phù hợp với quy luật tiến hóa của xã hội loài người.

Trong các tác phẩm của mình, Lê Quý Đôn cho rằng triều đình phải nhận thức được vai trò của người dân trong xã hội. Ông khẳng định: Dân là gốc của nước, gốc có vững thì nước mới yên. Vì vậy, triều đình (nhà nước) phải chăm lo đến đời sống của Nhân dân. Mọi chính sách vua ban ra phải hợp lòng dân, phải làm cho dân no đủ, yêu thích sản xuất, yêu thích cuộc sống của mình, phải tạo ra cảnh yên cư vui vẻ cho dân. Về tài chính, nhà nước định chính sách thuế phải công bằng, công khai, chi dùng nên tiết kiệm, nhẹ bớt đóng góp của dân, nâng cao đời sống cho Nhân dân. Phàm những công việc lớn phải công khai cho dân biết, bàn bạc với dân. Ở một thời đại phong kiến cách đây gần 300 năm, nhưng Lê Quý Đôn đã đề cập đến các vấn đề dân chủ trong xã hội, vấn đề tôn trọng tiếng nói Nhân dân, để dân biết, dân bàn trước các vấn đề lớn của đất nước là ông đã tiệm cận với một nhà nước vì Nhân dân, do Nhân dân làm chủ mà chúng ta đang thực thi hiện nay.

Các nhà nghiên cứu đã phân tích “Lê Quý Đôn là một nhà bác học làm quan”. Những tri thức bác học của ông không để nguyên trong sách vở mà được ông vận dụng vào cuộc đời 30 năm làm quan của mình một cách ý nghĩa và táo bạo. Trong cuộc đời làm quan, ông đã nhiều lần dâng sớ về các vấn đề cải cách bộ máy, về xử lý vấn nạn quan lại tham nhũng. Chỉ trong thời gian 6 tháng khi làm Tham tán xứ Thuận Quảng, Lê Quý Đôn đã thực thi chính sách làm cả vùng quê nghèo sau khi chúa Nguyễn bỏ chạy đã trở nên trù phú, yên vui. Tuy nhiên trong xã hội rối ren khi đó, những tư tưởng cải cách của ông không được thực thi, hoặc chỉ thực thi nhỏ giọt nên mãi trở thành một nỗi “bất đắc chí” trong cuộc đời ông.

Ba thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày ngôi sao sáng xuất hiện trên bầu trời nước Nam, và gần 250 năm khi ngôi sao ấy đã tắt nhưng ánh sáng của nó vẫn còn để lại cho đến hôm nay. Tư tưởng với tầm nhìn vượt thời gian của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn vẫn đồng hành cùng hơi thở của thời đại.