Ngược dòng thời gian, năm 1958, kết quả điều tra cơ bản cho thấy tỷ lệ người dân có lách sưng do sốt rét chiếm 40,4%, chỉ số ký sinh trùng sốt rét chiếm 6,39%, Sơn La thuộc vùng sốt rét lưu hành nặng. Trong suốt những năm về sau là cả một quá trình lâu dài và gian nan nhằm tiêu diệt, thanh toán sốt rét. Giai đoạn 1985-1990 bệnh sốt rét quay trở lại trên phạm vi toàn tỉnh với tốc độ gia tăng và ngày càng nghiêm trọng với số ca mắc tăng lên nhanh chóng, có năm, số ca tử vong lên tới cả trăm người.

Nhớ lại thời điểm kinh hoàng ấy, bà Lường Thị Thiều, bản Nà Hiềng, xã Xuân Nha, kể lại: Những năm đó, cái tên “sốt rét” đáng sợ hơn bất cứ thứ gì. Đi đâu cũng dễ gặp những người bị bệnh, sốt cao, đắp mấy cái chăn bông vẫn run cầm cập vì lạnh. Tôi còn nhớ, năm 1991, mẹ tôi mất vì sốt rét, trong bản cũng có hai mẹ con mất vì sốt rét chỉ cách nhau một ngày. Thời đó sốt rét đáng sợ lắm, không ai nghĩ sẽ có ngày căn bệnh sốt rét được loại trừ hoàn toàn như bây giờ.

Trong suốt 30 năm (1990-2020), dịch bệnh sốt rét là nỗi kinh hoàng của mọi người dân. Mỗi năm có hàng chục ngàn người mắc bệnh sốt rét phải điều trị ở các bệnh viện. Đỉnh điểm là vào năm 1991, Sơn La ghi nhận 12 ổ dịch, 46.656 người mắc, 1.753 ca sốt rét ác tính, trong đó có 309 ca tử vong trong toàn tỉnh. Thời điểm đó, tỷ lệ bệnh nhân sốt rét trên địa bàn tỉnh lên tới 65,7/1.000 dân, có tới hơn 1/3 (34%) dân số có ký sinh trùng sốt rét trong máu. Giai đoạn này, nhận thức của người dân về cách phòng, chống, điều trị sốt rét còn hạn chế, điều kiện kinh tế khó khăn, nguồn kinh phí đầu tư cho công tác phòng, chống sốt rét hạn hẹp, những người làm công tác phòng, chống sốt rét từ tuyến tỉnh đến cơ sở phải đối diện với nhiều khó khăn, thách thức.

Từ mục tiêu “khống chế” đến “giảm tử vong” và cuối cùng là “loại trừ”, ngành Y tế Sơn La đã trải qua 30 năm bền bỉ, nỗ lực chiến đấu với sốt rét. Dưới sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Bộ Y tế, sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế và quyết tâm của toàn hệ thống chính trị, Sơn La đã từng bước thanh toán, loại trừ được căn bệnh từng là nỗi ám ảnh của người dân. Tỷ lệ mắc bệnh giảm trung bình 16,5% mỗi năm. Đến năm 2010, số bệnh nhân giảm tới 99,9% so với năm 1991. Đặc biệt, trong 5 năm (2015-2019), với việc triển khai bài bản về nguồn lực và kỹ thuật, toàn tỉnh không ghi nhận ký sinh trùng sốt rét nội địa. Ngày 23/12/2019, Sơn La chính thức được công nhận là một trong những tỉnh đầu tiên trên cả nước đạt tiêu chí loại trừ bệnh sốt rét.

Với mục tiêu không để sốt rét quay trở lại, nhiều năm qua, Sơn La đã quyết liệt triển khai các giải pháp về phòng, chống sốt rét. Ngành Y tế, trong đó, cơ quan thường trực là Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh luôn chủ động tham mưu ban hành các kế hoạch, nhiệm vụ, giải pháp về triển khai công tác phòng ngừa sốt rét quay trở lại sau loại trừ. Trong đó, chú trọng công tác phát triển, củng cố và duy trì mạng lưới y tế cơ sở, lực lượng nhân lực làm công tác phòng chống sốt rét từ tuyến tỉnh đến thôn, bản; tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, nhân lực và trang thiết bị cho hoạt động phòng chống và loại trừ bệnh sốt rét tại các tuyến.

Ông Cao Thanh Tùng, Phó Trưởng khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh, thông tin: Kể từ khi bệnh sốt rét được loại trừ năm 2019 đến nay, Sơn La không ghi nhận trường hợp nào mắc mới. Tuy nhiên, thực tế những năm gần đây, tại một số địa phương trong nước vẫn ghi nhận ca mắc sốt rét; trong đó, có tỉnh Lai Châu là địa phương giáp ranh với Sơn La nên vẫn tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm do có sự di biến động của người dân trong việc đi lại, giao thương, du lịch... Trong khi véc tơ truyền bệnh vẫn tồn tại trong tự nhiên cũng là yếu tố khiến bệnh có nguy cơ tái xuất hiện. Chính vì vậy, Trung tâm luôn chủ động các giải pháp tham mưu cho ngành Y tế triển khai hằng năm để phòng ngừa sốt rét quay trở lại trên địa bàn tỉnh.

Tạo “lá chắn” vững vàng ngăn sốt rét quay trở lại sau loại trừ, ngành Y tế Sơn La đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó, giám sát chặt chẽ véc tơ truyền bệnh, duy trì giám sát định kỳ mật độ và thành phần muỗi Anopheles tại các vùng nguy cơ cao như vùng rừng, ven rừng, khu vực lòng hồ thủy điện. Việc phun hóa chất được thực hiện chủ động, có trọng điểm, đảm bảo hiệu quả ngăn chặn khả năng kháng hóa chất của véc tơ. Giám sát, phát hiện sớm từ cơ sở được duy trì thực hiện ở cả 2 hình thức chủ động và thụ động tại tất cả các bệnh viện tuyến cơ sở, thông qua việc lấy lam máu xét nghiệm với những người có triệu chứng nghi ngờ nhiễm bệnh. Quản lý các nhóm có nguy cơ cao, nhất là đối tượng lao động tự do, người có tiền sử đi rừng, ngủ rẫy, đi lao động từ vùng sốt rét lưu hành trở về, đảm bảo kịp thời xử lý ổ dịch ngay khi phát hiện.

Cùng với đó, công tác đầu tư cơ sở vật chất cho ngành Y tế những năm qua được tỉnh quan tâm, mạng lưới y tế đã được bao phủ rộng khắp đến các xã, phường. Toàn tỉnh có 8 bệnh viện đa khoa, chuyên khoa tuyến tỉnh, 11 bệnh viện đa khoa khu vực, 75 trạm y tế cấp xã, duy trì 125 điểm y tế tại các khu dân cư, tạo điều kiện thuận lợi giúp người dân tiếp cận với dịch vụ y tế hiện đại và chăm sóc sức khỏe toàn diện. Công tác truyền thông được tăng cường, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, hướng tới mục tiêu vừa cung cấp thông tin, vừa thay đổi hành vi, thói quen của người dân trong việc phòng ngừa bệnh sốt rét, chủ động chăm sóc sức khỏe.

Trải qua chặng đường dài loại trừ sốt rét, Sơn La vẫn nỗ lực duy trì tiêu chí, quyết tâm xây dựng “lá chắn” vững chắc ngăn ngừa dịch bệnh này quay trở lại. Phòng ngừa sốt rét sau loại trừ không chỉ là trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền các cấp hay riêng ngành Y tế, mà là trách nhiệm của mỗi người dân để bảo sức khoẻ cho chính mình và cộng đồng.