Mặc dù trên địa bàn tỉnh không có tuyến hay khu vực trọng điểm về khai thác khoáng sản trái phép, song vẫn tồn tại những địa bàn tiềm ẩn nguy cơ sai phạm, có thể trở thành điểm nóng. Trong đó, tuyến sông Đà, sông Mã được xác định là khu vực phức tạp, có nguy cơ phát sinh khai thác cát trái phép; các xã Mường La, Phiêng Pằn và xã Gia Phù có khả năng hình thành điểm nóng khai thác vàng.

Điển hình, rạng sáng ngày 16/7/2025, Ban Giám đốc Công an tỉnh chỉ đạo Phòng Cảnh sát kinh tế phối hợp các đơn vị nghiệp vụ bao vây, khống chế 58 đối tượng khai thác vàng trái phép tại bản Suối Chát, xã Gia Phù. Tang vật thu giữ tại hiện trường gồm thiết bị, vật liệu nổ, vàng thành phẩm và nhiều sổ sách, phương tiện liên quan. Căn cứ tài liệu điều tra, ngày 18/7, Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án hình sự về tội “Vi phạm quy định về khai thác tài nguyên” và “Tàng trữ, sử dụng trái phép vật liệu nổ”. Đến nay, 42 bị can bị khởi tố, trong đó nhiều đối tượng cầm đầu là người ngoài tỉnh, tổ chức khai thác vàng trái phép, giá trị khoáng sản trên 5 tỷ đồng.

Trực tiếp tham gia chỉ đạo cuộc truy bắt các đối tượng khai thác vàng, Trung tá Nguyễn Mạnh Cường, Phó Trưởng phòng Cảnh sát Kinh tế, Công an tỉnh, chia sẻ: Đây là một trong những chuyên án lớn, quá trình điều tra, truy bắt các đối tượng khai thác vàng trái phép gặp rất nhiều khó khăn. Chúng thường dựng lán trại ẩn sâu dưới rừng, không thuê nhiều lao động địa phương và không khai báo tạm trú. Các đối tượng còn tổ chức lực lượng canh gác, cử người nấu ăn, quản lý chặt chẽ, không cho lao động ra ngoài, đồng thời, tự trang bị máy phát điện, lương thực, phương tiện để tự cung, tự cấp, hạn chế tiếp xúc, tránh bị nhân dân phát hiện, tố giác.

Gần đây nhất, ngày 1/8/2025, Phòng Cảnh sát Kinh tế tiếp tục bắt quả tang nhóm đối tượng khai thác, mua bán cát trái phép trên sông Đà, đoạn qua xã Tạ Khoa. Quá trình điều tra xác minh, Trịnh Văn Thảo, trú xã Tạ Khoa là người chủ mưu, thuê tàu, thuê Đinh Văn Quý và Mùi Văn Sơn hút cát trái phép trên sông Đà. Quá trình kiểm tra, các đối tượng không xuất trình được giấy phép khai thác, hóa đơn, chứng từ.

Từ năm 2024 đến nay, Phòng Cảnh sát Kinh tế tiếp nhận và giải quyết 6 đơn thư kiến nghị của công dân; khởi tố 1 vụ án hình sự với 42 bị can khai thác vàng trái phép; lập hồ sơ xử phạt hành chính 24 vụ việc khai thác cát, than, đá trái phép, thu nộp ngân sách Nhà nước trên 800 triệu đồng. Đại tá Nguyễn Tiến Mạnh, Trưởng phòng Cảnh sát Kinh tế, Công an tỉnh, cho biết: Công tác đấu tranh với hoạt động khai thác khoáng sản trái phép gặp không ít khó khăn. Đối với khai thác cát, đến nay, vẫn chưa khởi tố được, do các đối tượng thường lợi dụng đêm tối, hoạt động xa khu dân cư, hút cát rồi tập kết nhỏ lẻ ven bờ, mở đường dân sinh để lén lút vận chuyển, không có bến bãi cố định. Thậm chí, chúng chế thiết bị bơm hút gắn trên tàu thuyền tự chế, giao dịch mua bán qua nhiều tài khoản khác nhau hoặc bằng tiền mặt, khiến việc truy vết, xác định số tiền thu lợi bất chính gặp nhiều trở ngại. Khi bị phát hiện, truy bắt, các đối tượng thường nhanh chóng cắt, tháo ống hút thả xuống sông né tránh xử lý hình sự.

Với hoạt động khai thác vàng, một số người dân địa phương lợi dụng việc đào ao, làm ruộng, san gạt đất phục vụ nông nghiệp để che mắt lực lượng chức năng, sau đó dùng phương pháp thủ công đãi vàng cám. Việc xử lý gặp khó khăn, do tội phạm này đòi hỏi chứng cứ vật chất rõ ràng, trong khi nhiều vụ việc không thu giữ được khoáng sản nguyên khai và vàng thành phẩm sau khai thác để chứng minh. Riêng với khai thác than, đá, một số doanh nghiệp thường khai thác vượt ra ngoài mốc giới cho phép, khai thác vượt công suất, gây phức tạp trong công tác quản lý.

Dự báo trong thời gian tới, tình trạng khai thác khoáng sản trái phép trên địa bàn tỉnh còn diễn biến phức tạp, đặc biệt sau khi có sự thay đổi mốc giới hành chính và quá trình sáp nhập. Phòng Cảnh sát Kinh tế tiếp tục triển khai đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ; phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND các xã, phường tăng cường tuyên truyền, vận động nhân dân kịp thời cung cấp thông tin, tố giác hành vi vi phạm để lực lượng Công an có cơ sở xử lý, khởi tố hình sự khi đủ yếu tố cấu thành, tạo sức răn đe. Xử lý nghiêm mọi trường hợp vi phạm, kể cả doanh nghiệp hay cá nhân tiếp tay; rà soát, quy hoạch, cấp phép khai thác gắn với bảo vệ môi trường...