Cây cà phê trước yêu cầu mới từ thị trường xuất khẩu

Cây cà phê bén rẽ ở Sơn La từ năm 1990, với diện tích ban đầu 278 ha. Sau hơn 30 năm phát triển, diện tích cà phê của tỉnh đã lên 33.628 ha, hình thành vùng sản xuất tập trung, mang lại thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân. Năm 2025, sản phẩm cà phê xuất khẩu đạt 27.800 tấn, giá trị ước 112,38 triệu USD; thị trường chủ yếu là EU, Bắc Mỹ, Hoa Kỳ, Trung Đông và ASEAN.

Cùng với mở rộng thị trường, tỉnh tập trung nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu. Hàng chục nghìn héc-ta cà phê đã được cấp các chứng nhận sản xuất bền vững phục vụ xuất khẩu; hơn 1.100 ha phát triển theo hướng cà phê đặc sản, trên 1.000 ha ứng dụng công nghệ cao. Toàn tỉnh có 28 doanh nghiệp, HTX tham gia liên kết sản xuất, chế biến, góp phần hình thành chuỗi giá trị cà phê ngày càng bền vững.

Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) đang đặt ra một "thước đo" mới đối với hạt cà phê xuất khẩu. Theo quy định, cà phê muốn vào thị trường EU phải chứng minh được sản xuất trên diện tích không có nguồn gốc từ phá rừng sau ngày 31/12/2020, đồng thời truy xuất được vị trí địa lý và nguồn gốc vùng trồng.

Với trên 90% sản lượng cà phê được xuất khẩu, đây không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là điều kiện để giữ vững ngành hàng chủ lực của Sơn La. Nếu không đáp ứng các tiêu chí về truy xuất nguồn gốc và không gây mất rừng, nguy cơ mất thị trường xuất khẩu sẽ tác động trực tiếp đến doanh nghiệp, hợp tác xã và hàng chục nghìn hộ trồng cà phê. Trong khi đó, phần lớn diện tích cà phê của tỉnh vẫn được sản xuất theo quy mô nông hộ, phân tán, việc chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng và áp dụng đồng bộ quy trình sản xuất bền vững còn nhiều thách thức.

Trước yêu cầu mới, Sơn La lựa chọn cách tiếp cận không mở rộng diện tích bằng mọi giá mà tập trung nâng cao giá trị trên vùng nguyên liệu hiện có. Trọng tâm là hoàn thiện cơ sở dữ liệu vùng trồng, minh bạch nguồn gốc và chuẩn hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Ông Trần Dũng Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: Ngành đang phối hợp với các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã rà soát vùng nguyên liệu, từng bước chuẩn hóa thông tin về diện tích, vị trí sản xuất, nguồn gốc đất trồng cà phê. Trên cơ sở đó, xây dựng dữ liệu vùng trồng, phục vụ quản lý chuỗi và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Cùng với việc hoàn thiện dữ liệu, ngành hướng dẫn người dân, hợp tác xã áp dụng quy trình sản xuất bền vững, nâng cao chất lượng sản phẩm, từng bước đáp ứng các yêu cầu của thị trường, trong đó có quy định EUDR.

Để chủ động thích ứng, tỉnh đã ban hành kế hoạch triển khai EUDR, thành lập tổ công tác chuyên trách và tổ chức rà soát toàn bộ vùng nguyên liệu. Trên cơ sở bản đồ rừng năm 2020, các ngành chức năng đang đối chiếu hiện trạng, xác minh các khu vực có biến động, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu số vùng trồng, phân loại mức độ rủi ro và triển khai truy xuất nguồn gốc. Những bước đi này không chỉ nhằm đáp ứng quy định của EU mà còn tạo nền tảng để ngành cà phê Sơn La phát triển minh bạch, bền vững và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Không đánh đổi rừng lấy tăng trưởng

Đáp ứng Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) không chỉ là câu chuyện về truy xuất nguồn gốc hay dữ liệu vùng trồng, mà còn đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ ngay từ thực địa, bảo đảm phát triển cà phê không làm gia tăng áp lực lên tài nguyên rừng. Khi giá cà phê tăng cao, nguy cơ mở rộng diện tích vào đất lâm nghiệp luôn hiện hữu nếu thiếu các giải pháp quản lý đồng bộ.

Chủ động phòng ngừa nguy cơ này, đầu năm 2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 09 về tăng cường quản lý, bảo vệ rừng, yêu cầu rà soát các khu vực có nguy cơ cao, tổ chức tuần tra, kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi phá rừng, lấn chiếm đất rừng để trồng cà phê và các cây trồng khác trái quy định.

Ông Nguyễn Mạnh Cương, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh, cho biết: Trước thực tế giá cà phê tăng cao, nguy cơ người dân mở rộng diện tích vào đất rừng là có. Vì vậy, lực lượng kiểm lâm tăng cường tuần tra, kiểm soát tại những địa bàn có nguy cơ cao; phối hợp với chính quyền cơ sở nắm chắc hiện trạng sử dụng đất, kịp thời phát hiện, ngăn chặn từ sớm các hành vi phá rừng, lấn chiếm đất rừng để trồng cà phê. Trường hợp vi phạm sẽ xử lý nghiêm theo quy định; đồng thời tuyên truyền, hướng dẫn người dân phát triển vùng nguyên liệu trên diện tích đất được phép sử dụng, bảo đảm cây cà phê phát triển ổn định, bền vững.

Song song với bảo vệ rừng, các doanh nghiệp và hợp tác xã cũng chủ động xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch. HTX Cà phê Bích Thao, phường Chiềng Cơi hiện liên kết với khoảng 1.200 hộ dân, phát triển 1.500 ha vùng nguyên liệu, trong đó 500 ha sản xuất theo hướng giảm phát thải. Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX, chia sẻ: HTX hướng dẫn người dân thực hiện thống nhất quy trình sản xuất, quản lý thông tin vùng trồng và kiểm soát chất lượng từ chăm sóc, thu hái đến sơ chế. Đây là nền tảng để đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.

Từ vùng nguyên liệu, các giải pháp canh tác bền vững cũng được đẩy mạnh, như: Trồng theo đường đồng mức, tăng sử dụng phân hữu cơ, trồng cây che phủ, ứng dụng quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), tái canh diện tích già cỗi và lựa chọn giống có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả trên diện tích hiện có thay vì mở rộng sản xuất bằng mọi giá.

Trước những yêu cầu về sản xuất theo tiêu chuẩn và quản lý vùng trồng đang từng bước được đưa vào thực tế thông qua các lớp tập huấn. Người dân được hướng dẫn từ kỹ thuật canh tác đến quản lý thông tin vùng trồng, xác định rõ nguồn gốc đất sản xuất. Anh Lò Văn Păn, bản Muổi Nọi, xã Muổi Nọi, chia sẻ: Gia đình tôi có hơn 1 ha cà phê. Qua các buổi tập huấn, chúng tôi được hướng dẫn cụ thể về kỹ thuật sản xuất và yêu cầu đối với đất trồng. Trước đây, việc ghi chép thông tin sản xuất, xác định vị trí diện tích cà phê chưa được quan tâm nhiều. Nay chúng tôi hiểu rằng phải làm đúng ngay từ đầu thì sản phẩm mới có thể tham gia vào những thị trường yêu cầu cao.

Giữ được rừng để giữ thị trường, đó không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với ngành cà phê Sơn La. Khi mỗi vùng trồng được quản lý minh bạch, mỗi hạt cà phê đều truy xuất được nguồn gốc và được tạo ra từ những diện tích không đánh đổi màu xanh của rừng, giá trị sản phẩm sẽ được nâng lên, mở rộng cơ hội chinh phục những thị trường khó tính. Đó cũng là hướng đi để ngành cà phê Sơn La phát triển bền vững, nâng cao sức cạnh tranh và tạo sinh kế lâu dài cho người dân.