Áp lực từ những “nút thắt”

Trong phiên thảo luận về kết quả thực hiện kinh tế - xã hội tại Kỳ hop thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu Quốc hội đã phân tích sâu sắc, thẳng thắn về bức tranh kinh tế hiện tại và lộ trình cho chặng đường 5 năm tới. Tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế” theo định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã trở thành kim chỉ nam cho các đề xuất mang tính đột phá. 

Theo TS Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, qua nghiên cứu báo cáo của Chính phủ cho thấy kinh tế của nước ta vẫn còn dư địa phát triển đáng kể. Tuy nhiên, nhìn lại kết quả của giai đoạn vừa qua, những con số biết nói đang đặt ra nhiều trăn trở.

Với GDP tăng trưởng 8,02%, quy mô nền kinh tế đạt 514 tỷ USD và GDP bình quân đầu người ở mức 5.026 USD, Việt Nam đã có những bước tiến dài. Thế nhưng, đóng góp của kinh tế số chỉ mới dừng lại ở mức 14,02% GDP – thấp hơn nhiều so với mục tiêu 20% đã đề ra.

Đặc biệt, năng suất lao động vẫn là một “nút thắt” rất lớn. Trong khi đó, mục tiêu cho giai đoạn 2026-2030 là cực kỳ thách thức: tăng trưởng bình quân trên 10%/năm, GDP bình quân đầu người đạt 8.500 USD và kinh tế số phải chiếm đến 30% GDP. Điều này đòi hỏi một sự chuyển dịch mãnh liệt sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức và công nghệ.

Mặc dù vậy, tình hình thế giới không còn là “con đường bằng phẳng”. Các xung đột địa chính trị ở Trung Đông trong bối cảnh giữa Mỹ và Iran chưa đạt được thỏa thuận ngừng bắn, đặc biệt tình hình lưu thông ở eo biển Hormuz vẫn còn nhiều trở ngại đang làm đứt gãy chuỗi cung ứng, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng với những rào cản kỹ thuật khắt khe nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia của các nước phát triển. Biến động năng lượng gây sức ép lên lạm phát, tạo ra những thách thức chưa từng có đối với khả năng chống chịu của nền kinh tế Việt Nam.

TS Trần Văn Khải cho rằng, Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 24/12/2025 của Bộ Chính trị ra đời như một lời giải cho bài toán động lực tăng trưởng. Tuy nhiên, để Nghị quyết này thực sự đi vào đời sống và tạo ra đột phá, cần giải quyết 4 thách thức lớn:

Một là, năng lực hấp thụ đổi mới sáng tạo còn yếu và hình thức. Hiện trạng “trên nóng, dưới nóng” nhưng lại nóng theo kiểu phong trào đang diễn ra ở nhiều nơi. Khả năng hấp thụ công nghệ tại cơ sở, đặc biệt là cấp xã, phường và vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn rất hạn chế. Nếu không giải quyết được khả năng hấp thụ thực chất, mọi chính sách từ Trung ương sẽ chỉ dừng lại trên văn bản.

Hai là, dữ liệu chưa được coi là tư liệu sản xuất. Đây là một thiếu sót trong tư duy quản lý hiện đại. Dù Nghị quyết 57 yêu cầu kết nối cơ sở dữ liệu và hình thành sàn giao dịch dữ liệu, nhưng đến nay vẫn thiếu các tiêu chuẩn bắt buộc về chuẩn dữ liệu, cơ chế định giá dữ liệu công và an ninh trí tuệ nhân tạo (AI). Khi thiếu “nhiên liệu” dữ liệu, cỗ máy kinh tế số không thể vận hành trơn tru.

Ba là, rủi ro địa chính trị công nghệ. Việt Nam đang phụ thuộc quá lớn vào công nghệ lõi và phần cứng tính toán từ bên ngoài. Trong bối cảnh phân mảnh thương mại toàn cầu, sự phụ thuộc này tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy và đội chi phí rất lớn, làm giảm sức chống chịu quốc gia. Đây là nội dung chưa được chuyển hóa thành các yêu cầu chính sách cụ thể.

Bốn là, thiếu kỷ luật thực thi bằng định lượng. Chúng ta đã nói rất nhiều nhưng vẫn thiếu các chỉ số KPI cụ thể, thiếu mốc thời gian và chế tài xử lý. Ai sẽ chịu trách nhiệm khi chậm liên thông dữ liệu? Ai chịu trách nhiệm khi chi phí khoa học công nghệ bị dàn trải? Nếu không có kỷ luật, mục tiêu dành 2% GDP cho R&D và 3% ngân sách cho khoa học công nghệ sẽ mãi là con số xa vời.

Những giải pháp cốt lõi cho giai đoạn 2026 - 2030

TS Trần Văn Khải cho rằng, để vượt qua những thách thức trên, cần một hệ thống giải pháp liên thông, không chỉ riêng Nghị quyết 57 mà phải kết nối chặt chẽ với các Nghị quyết về xây dựng pháp luật (Nghị quyết 66), phát triển kinh tế tư nhân (Nghị quyết  68), an ninh năng lượng (Nghị quyết 70) và hội nhập quốc tế (Nghị quyết 59).

TS Trần Văn Khải cũng chỉ ra rằng cần thiết lập kỷ luật thực thi bằng bộ KPI quốc gia, xây dựng bộ KPI quản trị theo kết quả dựa trên các tiêu chí của Nghị quyết 57. Các chỉ số về số hóa dịch vụ công, tỷ lệ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo phải được giao rõ cho từng cơ quan với mốc thời gian cụ thể. Quan trọng hơn, KPI phải gắn liền với phân bổ ngân sách và đánh giá cán bộ. Chính phủ cần báo cáo chuyên đề đo đếm được trước Quốc hội hàng năm để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Tiếp đó là nâng cao năng lực hấp thụ theo nguyên tắc “3 đúng”: Đúng đối tượng, tập trung nguồn lực vào các doanh nghiệp có tiềm năng thực sự để nâng cấp công nghệ. Đúng công cụ, áp dụng cơ chế khoán chi chuyển đổi số, ưu đãi thuế cho R&D và thiết lập các quỹ đồng đầu tư mạo hiểm. Đúng thời điểm, hai năm đầu của nhiệm kỳ (2026 - 2027) là “thời điểm vàng”. “Nếu không chuẩn bị xong thể chế và hạ tầng trong giai đoạn này, chúng ta sẽ lỡ nhịp cho cả giai đoạn sau”, TS Trần Văn Khải nêu ý kiến.

Ngoài ra, cần coi dữ liệu và năng lực tính toán là hạ tầng sản xuất thiết yếu. Cần ban hành ngay chuẩn dữ liệu bắt buộc và cơ chế chia sẻ dữ liệu công. Đồng thời, phải ưu tiên đầu tư vào “dữ liệu xanh” và tính toán quốc gia. Liên quan đến vấn đề này, đại diện Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng nhấn mạnh việc triển khai các dự án điện sạch, bao gồm cả việc tái khởi động quyết liệt dự án điện hạt nhân tại Ninh Thuận để đảm bảo nguồn năng lượng ổn định cho các “đại bàng” công nghệ và quá trình số hóa toàn diện.

Chủ động trước rủi ro địa chính trị về công nghệ. Việt Nam cần xây dựng danh mục công nghệ chiến lược ưu tiên như bán dẫn, AI, 5G, 6G. Để thúc đẩy, cần có các cơ chế thử nghiệm (sandbox) có kiểm soát và cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho các nhà khoa học, doanh nghiệp dám nghĩ dám làm theo tinh thần Nghị quyết 57. Đồng thời, đa dạng hóa đối tác quốc tế để tránh phụ thuộc vào một nguồn công nghệ duy nhất.

Việc thực hiện thắng lợi Nghị quyết 57 không chỉ là một kế hoạch kinh tế thuần túy, mà là mệnh lệnh của thời đại. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là con đường duy nhất để Việt Nam xây dựng một nền kinh tế tự chủ, tự cường trong một thế giới đầy biến động.

TS Trần Văn Khải khẳng định, với quyết tâm chính trị cao từ Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, sự đồng lòng của toàn hệ thống chính trị, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để tin rằng, khi thể chế được đột phá và nguồn lực được khơi thông, Việt Nam sẽ bước vào kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên của tri thức, công nghệ và sự thịnh vượng bền vững. Mục tiêu tăng trưởng hai con số là thách thức, nhưng cũng là cơ hội để dân tộc Việt Nam một lần nữa khẳng định bản lĩnh và tầm nhìn trên bản đồ kinh tế toàn cầu.