Bắt đầu bén rễ trên vùng đất biên cương Phiêng Khoài từ năm 2016, cây cà phê đã viết nên một câu chuyện canh tác hoàn toàn khác biệt so với những "thủ phủ" chuyên canh lâu đời như Chiềng Mai, Muổi Nọi, Chiềng Cơi hay Chiềng An. Không chiếm giữ những vạt đồi độc canh mênh mông, ở Phiêng Khoài, cây cà phê được nông dân trồng xen dưới những tán cây ăn quả. Sự kết hợp hài hòa, không chỉ giữ nguyên cơ cấu sản xuất sẵn có của địa phương mà còn mở ra một tư duy canh tác thông minh, khai thác tối đa tầng đất, tầng không gian để nhân đôi giá trị trên cùng một diện tích canh tác.

Những ngày này, khi cái nắng hanh hao của mùa thu nhuộm vàng các triền đồi, không khí lao động lại rộn ràng khắp các bản làng. Vừa khép lại một mùa mận hậu bội thu, gia đình bà Nguyễn Thị Tuyết tại bản Hang Mon 2 đã lại tất bật bước vào guồng quay mới thu hái cà phê. Dẫn chúng tôi đi thăm mô hình trồng xen hơn 2 ha cà phê dưới tán mận được kiến tạo từ năm 2020, vừa nhanh tay hái những chùm quả chín mọng, bà Tuyết hào hứng chia sẻ: Trồng xen thế này lợi đôi đường. Vừa tận dụng tối đa đất bãi, lại đỡ tốn công làm cỏ, vì bóng mát của tán mận giúp giữ ẩm rất tốt. Nông dân chúng tôi nhờ vậy mà có nguồn thu gối quanh năm, hết mùa mận lại đến mùa cà phê. Tín hiệu vui nhất là năm nay cà phê quả tươi được giá, thương lái thu mua tận vườn với mức 21.000 đồng/kg. Niềm vui nối tiếp niềm vui, kinh tế gia đình nhờ đó mà vững vàng, khấm khá hơn hẳn.

Một nét riêng nữa của cà phê Phiêng Khoài là mùa thu hoạch thường kéo dài hơn nơi khác, từ tháng 10 đến tháng 1 năm sau. Điều kiện thời tiết lạnh hơn khiến quá trình sinh trưởng và chín diễn ra chậm hơn so với một số vùng trồng cà phê khác. Vì vậy, việc chăm sóc vườn cây, xác định thời điểm thu hái và bố trí nhân lực cần phù hợp với đặc điểm mùa vụ. Với diện tích trồng xen, người dân phải chú ý mật độ, khoảng cách và tán cây để hạn chế cạnh tranh về ánh sáng, nước, dinh dưỡng, bảo đảm điều kiện sinh trưởng cho từng loại cây.

Ông Quàng Văn Hồng, viên chức Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Phiêng Khoài, cho biết: Mô hình trồng xen cà phê với cây ăn quả có thể giúp người dân khai thác hiệu quả diện tích đất, đa dạng hóa nguồn thu và giảm sự phụ thuộc vào một loại nông sản. Tuy nhiên, để phát huy lợi thế, người trồng cần bố trí mật độ hợp lý, thường xuyên tỉa cành, tạo tán, bảo đảm ánh sáng và dinh dưỡng cho cây cà phê. Đồng thời, cần chú trọng thu hái quả chín, hạn chế lẫn quả xanh và thực hiện sơ chế đúng quy trình, nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm.

Hiện nay, xã Phiêng Khoài có 153 ha cà phê, trong đó, năm nay 100 ha đã cho thu hoạch với sản lượng ước đạt 780 tấn. Vùng trồng xen chủ yếu tại các bản Kim Chung 1, 2, 3 và Hang Mon 1, 2. Với giá bán dao động từ 18.000 đến 20.000 đồng/kg quả tươi, cây cà phê đang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân và góp phần quan trọng vào việc đa dạng hóa sinh kế tại địa phương.

Ông Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch UBND xã Phiêng Khoài, thông tin: Địa phương định hướng phát triển cây cà phê gắn với mô hình trồng xen cây ăn quả, phù hợp với điều kiện đất đai và cơ cấu cây trồng của người dân. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục hướng dẫn bà con áp dụng kỹ thuật chăm sóc, bố trí mật độ cây hợp lý để cà phê và cây ăn quả cùng sinh trưởng, phát triển, nâng cao hiệu quả trên cùng diện tích canh tác. Cùng với nâng cao chất lượng sản phẩm, xã chú trọng kết nối các cơ sở thu mua, sơ chế, chế biến, từng bước hình thành liên kết tiêu thụ ổn định, giúp người dân nâng cao giá trị nông sản và yên tâm đầu tư sản xuất.

Mô hình trồng xen cà phê với mận hậu đang mở thêm hướng phát triển cho nông nghiệp Phiêng Khoài, giúp người dân tận dụng lợi thế đất đai, gia tăng giá trị vườn cây và có nguồn thu từ nhiều mùa vụ. Trên những triền đồi vùng biên, sự kết hợp giữa cây trồng truyền thống và cây cà phê đang góp phần làm phong phú cơ cấu sản xuất, tạo thêm động lực phát triển kinh tế địa phương./.