Hiện nay, toàn tỉnh có 210 sản phẩm OCOP được đánh giá, công nhận, gồm 1 sản phẩm 5 sao, 59 sản phẩm 4 sao và 150 sản phẩm 3 sao, thuộc các nhóm thực phẩm, đồ uống, dược liệu, sinh vật cảnh và du lịch sinh thái. Có 134 chủ thể tham gia Chương trình OCOP, trong đó 86 chủ thể là hợp tác xã.

Qua Chương trình OCOP, phương thức tổ chức sản xuất của nhiều hộ dân, hợp tác xã, doanh nghiệp có sự chuyển biến rõ nét. Thay vì chú trọng sản lượng, các chủ thể ngày càng quan tâm xây dựng vùng nguyên liệu, kiểm soát quy trình sản xuất, chế biến, hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường. Qua đó, nhiều nông sản đặc trưng của Sơn La từng bước được chuẩn hóa, nâng cao giá trị và tạo dựng thương hiệu.

HTX Cà phê Bích Thao Sơn La là một trong những chủ thể tiêu biểu trong phát triển sản phẩm OCOP gắn với nâng cao chất lượng. Thành lập năm 2017 từ mô hình sản xuất cà phê thương mại, HTX từng bước chuyển sang sản xuất bền vững, tập trung vào cà phê chất lượng cao và cà phê đặc sản.

Hiện nay, HTX có khoảng 500 ha vùng nguyên liệu, với các giống cà phê chất lượng như THA1, TN6, TN7. Sản phẩm cà phê bột nguyên chất được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia năm 2021 và tiếp tục được công nhận lại năm 2024. Năm 2025, HTX có thêm sản phẩm cà phê hòa tan thăng hoa và trà quả cà phê được công nhận OCOP 4 sao.

Ông Nguyễn Xuân Thao, Chủ tịch kiêm Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao Sơn La, cho biết: Muốn sản phẩm OCOP giữ được chất lượng và thương hiệu phải kiểm soát ngay từ đầu vào. Cà phê được chăm sóc theo quy trình, thu hái đúng kỹ thuật; các khâu sơ chế, chế biến đều phải kiểm soát chặt chẽ. Chất lượng vùng nguyên liệu được bảo đảm mới tạo ra sản phẩm ổn định, có giá trị và đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Cùng với kiểm soát vùng nguyên liệu, HTX ứng dụng khoa học, công nghệ trong phân loại quả, rang xay và chế biến. Vỏ quả cà phê trước đây chủ yếu là phụ phẩm được tận dụng sản xuất phân bón hữu cơ và chế biến trà cascara, góp phần hình thành chu trình sản xuất tuần hoàn, nâng cao giá trị cây cà phê.

Từ nền tảng chất lượng, sản phẩm của HTX ngày càng mở rộng thị trường. Hiện khoảng 97% sản lượng cà phê của HTX được xuất khẩu, 3% tiêu thụ trong nước; sản phẩm có mặt tại Đức, Mỹ, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.

Nếu HTX Cà phê Bích Thao Sơn La lựa chọn hướng đi vào phân khúc cà phê chất lượng cao và thị trường xuất khẩu, thì HTX Tây Bắc Eco, Phù Yên, tập trung nâng cao giá trị những sản phẩm gắn với vùng nguyên liệu và văn hóa bản địa, phát triển các sản phẩm tỏi Phù Yên, tỏi đen và rượu men lá Mường Tấc. Vùng nguyên liệu tỏi liên kết khoảng 10 ha, với 50 hộ dân tham gia, cung ứng khoảng 10 tấn nguyên liệu mỗi năm. Năm 2025, tổng doanh thu của HTX đạt 800 triệu đồng, trong đó các sản phẩm OCOP đạt khoảng 400 triệu đồng, chiếm 50% tổng doanh thu.

Việc được công nhận OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm. So với trước, giá bán tỏi đen tăng khoảng 20%, rượu men lá tăng khoảng 15%. Sản phẩm của HTX được tiêu thụ tại các cửa hàng OCOP trên địa bàn Sơn La, cửa hàng đặc sản ở Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Điện Biên và qua các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội.

Chị Lại Thanh Phương, Giám đốc HTX Tây Bắc Eco, chia sẻ: Sau khi sản phẩm được công nhận OCOP, HTX xác định duy trì chất lượng ổn định là yêu cầu quan trọng. Vì vậy, đơn vị tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, đầu tư thiết bị, mở rộng vùng nguyên liệu, cải tiến bao bì và phát triển thị trường. HTX đang nghiên cứu thêm các sản phẩm chế biến từ tỏi, phấn đấu nâng hạng sản phẩm và mở rộng hệ thống phân phối.

Bên cạnh những kết quả đạt được, phát triển sản phẩm OCOP của tỉnh vẫn còn những hạn chế, như: Một số sản phẩm chưa đa dạng về chủng loại; quy mô sản xuất, sản lượng còn nhỏ, khó đáp ứng các đơn hàng lớn; chất lượng một số sản phẩm chưa đồng đều; mẫu mã, bao bì và khả năng nhận diện thương hiệu cần tiếp tục được cải thiện.

Ông Hồ Trung Kiên, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: Khi thị trường được mở rộng, sản phẩm OCOP phải đáp ứng yêu cầu về khả năng cung ứng ổn định, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và duy trì chất lượng đồng đều giữa các lô hàng. Thời gian tới, ngành Nông nghiệp tiếp tục hỗ trợ các chủ thể hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, mẫu mã, hình ảnh và thương hiệu; mở rộng các kênh phân phối từ hệ thống bán lẻ, siêu thị đến thương mại điện tử và mạng xã hội.

Thực tế từ HTX Cà phê Bích Thao Sơn La, HTX Tây Bắc Eco và nhiều chủ thể trong tỉnh cho thấy, hạng sao tạo cơ sở để sản phẩm khẳng định vị trí trên thị trường, còn chất lượng là yếu tố quyết định sức sống của thương hiệu. Việc kiểm soát tốt vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình sản xuất, đẩy mạnh chế biến sâu, ứng dụng khoa học công nghệ và chủ động phát triển thị trường đang giúp nhiều sản phẩm OCOP của Sơn La nâng cao giá trị.

Giai đoạn 2026-2030, cùng với phát triển thêm sản phẩm mới, việc nâng cao chất lượng, mở rộng quy mô sản xuất, tăng cường chế biến sâu, hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng chuyển đổi số sẽ là những nhiệm vụ trọng tâm. Đây là cơ sở để các sản phẩm đặc trưng của Sơn La nâng cao sức cạnh tranh, mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế nông thôn./.