Từ hạt cà phê đến giá trị xanh

Với hơn 33.600 ha, Sơn La là một trong những vùng trồng cà phê lớn của cả nước. Những năm gần đây, cùng với mở rộng liên kết sản xuất, các doanh nghiệp, HTX và nông dân chú trọng nâng cao chất lượng, áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất bền vững, chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm, từng bước nâng cao giá trị cà phê Sơn La.

Tại Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, chuyển đổi xanh được triển khai từ vùng nguyên liệu đến chế biến. Công ty đang liên kết với hơn 2.000 hộ trồng cà phê, với diện tích khoảng 3.000 ha, áp dụng các tiêu chuẩn Rainforest Alliance, 4C và yêu cầu về sản xuất bền vững. Nông dân được hướng dẫn ghi chép nhật ký canh tác, tăng sử dụng phân hữu cơ, sử dụng hợp lý vật tư nông nghiệp, tuân thủ quy trình chăm sóc, thu hái và không mở rộng diện tích cà phê bằng cách lấn chiếm đất lâm nghiệp. Tham gia chuỗi liên kết, năng suất cà phê bình quân đạt khoảng 15 tấn quả tươi/ha, thu nhập của các hộ đạt 300 triệu đồng/ha/năm, tăng khoảng  25 % so với trước khi áp dụng quy trình sản xuất bền vững.

Chị Lò Thị Thủy, bản Mảy, xã Mường Chanh, chia sẻ: Bà con trong bản chủ yếu trồng cà phê Arabica. Quá trình chăm sóc tuân thủ từng công đoạn. Trước đây, người dân thường làm sạch cỏ quanh gốc, nay sử dụng máy phát cỏ, giữ lại lớp thực vật phù hợp, hạn chế xói mòn, giữ độ ẩm và bảo vệ đất.

Cùng với xây dựng vùng nguyên liệu, Công ty đầu tư dây chuyền chế biến cà phê theo hướng khép kín với công suất thiết kế 20.000 tấn cà phê quả tươi/năm; hệ thống xử lý nước thải công suất 200 m³/ngày đêm. Công nghệ chế biến ướt góp phần kiểm soát quá trình sơ chế, nâng cao chất lượng cà phê Arabica.

Đặc biệt, từ nguồn vỏ quả cà phê đạt chất lượng, Công ty phát triển sản phẩm trà Cascara. Để sản xuất 1 kg trà cần khoảng 10 kg quả tươi, được thu hái và chế biến ngay trong ngày. Nguồn nguyên liệu liên kết với các HTX, hộ dân đạt tiêu chuẩn Rainforest Alliance. Trà “Cascara Blue Sơn La” là sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn để xuất khẩu vào những thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Úc; khoảng 90% sản lượng hiện được khách hàng nước ngoài đặt mua, trong đó Mỹ và EU là những thị trường tiêu thụ chính. Giá bán sản phẩm tại thị trường trong nước khoảng 1,5 triệu đồng/kg, cao hơn đáng kể so với nhiều sản phẩm cà phê đặc sản.

Ông Vũ Việt Thắng, Tổng Giám đốc Công ty CP Phúc Sinh Sơn La, cho biết: Công ty tiếp tục đồng hành với nông dân thay đổi phương thức canh tác, sử dụng hợp lý vật tư nông nghiệp, tăng sử dụng phân hữu cơ, tiết kiệm nước, bảo vệ đất, thu hái đúng quy trình và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, tiếp tục đầu tư công nghệ chế biến, nâng cao hiệu quả xử lý nước thải, tận dụng phụ phẩm cà phê để tạo sản phẩm có giá trị gia tăng, giảm chất thải ra môi trường.

Từ vùng nguyên liệu đến nhà máy, việc thay đổi phương thức sản xuất đang giúp chuỗi giá trị cà phê được mở rộng. Giá trị tạo ra không dừng ở hạt cà phê, mà còn đến từ chất lượng vùng nguyên liệu, công nghệ chế biến và khả năng tận dụng hiệu quả phụ phẩm.

Đưa nông nghiệp vào chuỗi giá trị du lịch

Trên cao nguyên Mộc Châu, những đồi chè vừa cung cấp nguyên liệu sản xuất, vừa tạo nên cảnh quan đặc trưng thu hút du khách. Khai thác lợi thế này, một số doanh nghiệp, HTX đã kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm, tạo thêm giá trị từ cây chè và quảng bá sản phẩm địa phương.

Tại Khu du lịch Mocha Hill, khoảng 3 ha chè được chăm sóc gắn với phát triển sản phẩm trà hữu cơ Mocha Tea, sản lượng khoảng 500 kg chè khô/năm. Cùng với sản xuất, vùng chè được khai thác thành không gian trải nghiệm, giúp du khách tìm hiểu quy trình trồng, chăm sóc, thu hái và chế biến chè.

Giữa năm 2025, đơn vị phát triển thêm sản phẩm kẹo lạc matcha, kết hợp nguyên liệu lạc với bột trà xanh. Qua đó, nguyên liệu chè tiếp tục được đưa vào sản phẩm phục vụ khách du lịch, góp phần đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng chuỗi giá trị từ cây chè.

Một trong những sản phẩm trải nghiệm được Mocha Hill triển khai là chương trình “Mộc Châu - Siêu vườn trường”, hướng tới đối tượng học sinh. Tham gia chương trình, các em được trải nghiệm hái chè, nhận biết búp chè, tìm hiểu các công đoạn làm héo, vò, sao khô; làm kẹo lạc matcha và tự đóng gói sản phẩm. Từ khi triển khai đến nay, chương trình đã đón 30 đoàn, với hơn 4.000 học sinh tham gia.

Em Đỗ Việt Đức, lớp 3B4, Trường Tiểu học Tây Tiến, phường Mộc Châu, chia sẻ: Em rất thích chương trình “Mộc Châu - Siêu vườn trường”. Chúng em được tự tay hái chè, tìm hiểu cách làm chè, làm kẹo lạc matcha và đóng gói sản phẩm. Qua trải nghiệm, em hiểu thêm về cây chè, thiên nhiên và quê hương Mộc Châu.

Cùng với phát triển sản phẩm du lịch gắn với nông nghiệp, Mocha Hill đang từng bước đổi mới phương thức quản trị, ứng dụng công nghệ số trong hoạt động. Đơn vị đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào một số khâu vận hành, quản trị; tổ chức đào tạo, nâng cao năng lực số cho đội ngũ nhân sự, phấn đấu trong năm 2026 có ít nhất 3 nhân sự đạt chứng chỉ quốc tế về AI.

Trong hoạt động du lịch, đơn vị đang cải tiến quy trình vận hành theo hướng tiết kiệm tài nguyên, thân thiện với môi trường; hướng tới các tiêu chí nhà hàng xanh và tiếp tục hoàn thiện các sản phẩm du lịch gắn với cảnh quan, nông nghiệp và văn hóa bản địa.

Bà Nguyễn Thị Oanh, đại diện HTX Hoa Mộc Châu và Khu du lịch Mocha Hill, cho biết: Đơn vị xác định phát triển du lịch phải gắn với gìn giữ cảnh quan, bảo vệ môi trường và phát huy giá trị bản địa. Thời gian tới, Mocha Hill tiếp tục khai thác hiệu quả vùng chè, phát triển các sản phẩm trải nghiệm gắn với nông nghiệp; tuyên truyền, nâng cao ý thức của du khách trong bảo vệ cảnh quan và từng bước hoàn thiện các tiêu chí về du lịch xanh.

Những mô hình trên cho thấy chuyển đổi xanh đang được doanh nghiệp cụ thể hóa bằng nhiều cách làm, phù hợp với từng lĩnh vực sản xuất, kinh doanh. Từ đổi mới phương thức canh tác, ứng dụng công nghệ chế biến, tận dụng phụ phẩm đến khai thác cảnh quan nông nghiệp phục vụ du lịch, mục tiêu chung là sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực, nâng cao giá trị sản phẩm và giảm tác động đến môi trường.

Hiện nay, toàn tỉnh có trên 5.200 doanh nghiệp và hàng trăm HTX đang hoạt động, đóng góp khoảng 55% GRDP, 60% thu ngân sách và tạo việc làm cho khoảng 110.000 lao động. Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững, nhiều doanh nghiệp, HTX trên địa bàn tỉnh đang chủ động đổi mới công nghệ, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển sản phẩm theo các tiêu chuẩn bền vững và gắn sản xuất, kinh doanh với bảo vệ môi trường.

Ông Nguyễn Quốc Khánh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Sơn La, cho biết: Hiệp hội tiếp tục tuyên truyền, kết nối, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các mô hình sản xuất xanh, chuyển đổi số và công nghệ mới; từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu thị trường và đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế xanh, bền vững của tỉnh.

Chuyển đổi xanh dần hiện diện trong từng khâu sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp Sơn La. Từ những thay đổi trong canh tác, chế biến đến cách khai thác tài nguyên, cảnh quan và giá trị bản địa, mỗi bước chuyển góp phần tiết kiệm nguồn lực, nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường. Đây là nền tảng để cộng đồng doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh, thích ứng với yêu cầu mới của thị trường và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh, bền vững của tỉnh./.