Những đồi mắc ca đang cho thu hoạch là kết quả của hơn một thập kỷ kiên trì chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Nơi đây từng là vùng đất đồi chỉ có ngô, sắn, thậm chí có thời điểm đất bị bỏ hoang hóa. Màu xanh vùng cây mắc ca phủ kín đồi, xóa đi quá khứ một thời nghèo khó, nhường chỗ cho sức sống mới.

Được mệnh danh là "nữ hoàng quả khô”, cây mắc ca bắt đầu bén rễ tại xã Mai Sơn từ những năm 2010. Với khả năng chịu hạn, chống chịu sương muối, thích nghi với đất bạc màu và ít sâu bệnh, mắc ca ngày càng khẳng định giá trị khi diện tích trồng liên tục được mở rộng. Không chỉ cho hiệu quả kinh tế, tăng thu nhập, cây trồng này còn giúp cải thiện môi trường sinh thái, che bóng cho cây trồng khác như cây họ đậu, cà phê...

Là một trong những hộ tiên phong trồng khảo nghiệm cây mắc ca tại xã Mai Sơn, ông Trần Văn Dực ở bản 428 có gần 

Nhớ lại cách đây 12 năm, Trung tâm Khuyến nông tỉnh hỗ trợ giống cây mắc ca trồng khảo nghiệm, ông Trần Văn Dực ở bản 428 cũng chưa thực sự tin vào cây trồng mới này. Ông Dực bộc bạch: Năm 2013, khi chính quyền địa phương quyết định trồng thí điểm hàng nghìn cây mắc ca, nhiều người bày tỏ sự hoài nghi về tính khả thi về cây trồng mới này. Thế nhưng, được hỗ trợ của các cấp, ngành, vừa trồng, vừa học hỏi kỹ thuật chăm sóc, cây mắc ca thích nghi, sinh trưởng tốt, đến năm thứ 5, toàn bộ diện tích bắt đầu ra hoa, bói quả. 300 cây mắc ca trồng xen với xoài, cà phê, lứa đầu tiên thử nghiệm, mỗi cây cho thu hoạch từ 3-5kg quả tươi. Từ năm thứ 6 trở đi năng suất tăng dần, đến nay gia đình có 3 ha mắc ca cho  thu hoạch.

Vườn mắc ca của ông Dực đã cho thu hoạch năm thứ 7, năng suất tăng hằng năm do cây càng lớn, tán rộng hơn. Mắc ca thu về, tách vỏ tại nhà rồi bán cho thương lái hoặc cơ sở thu mua, đầu ra ổn định. Năm ngoái gia đình ông thu được gần 8 tấn hạt mắc ca tươi. Thấy được giá trị kinh tế từ trồng mắc ca, gia đình ông Dực đã trồng thêm 200 gốc, dự kiến năm nay gia đình ông thu được 10 tấn mắc ca và được ký kết bao tiêu, thu mua với giá 70.000 đồng/kg quả đã bỏ vỏ, dự kiến trừ chi phí, mỗi ha mắc ca cho lãi khoảng 80 triệu đồng.

Vườn mắc ca của ông Dực là minh chứng thuyết phục để nhiều hộ gia đình ở xã Mai Sơn chuyển đổi cây trồng. Qua lời giới thiệu chúng tôi đến nhà ông Lò Văn Sô, bản Nặm Ban. Đồi mắc ca hơn 1 ha của gia đình ông nằm xen giữa những cây xoài, nhãn của bà con trong bản, nổi bật với màu xanh tốt quả chi chít từng chùm. Cạnh đó là những vạt cây mắc ca mới trồng được 2 năm lá non xanh mướt. Nhìn những chùm mắc ca sai trĩu cành đang chuẩn bị thu hoạch, ông Sô không giấu nổi niềm vui: Mắc ca ít công chăm sóc, không lo hạn hán, quả thu về sơ chế là có thể bảo quản tốt trong kho nhiều ngày, không sợ hư hỏng. Giá mắc ca bán xô từ 40.000 - 60.000 đồng/kg, còn hàng loại 1 giá từ 70.000 - 80.000 đồng/kg. Vụ này, dự kiến gia đình thu hoạch gần 2 tấn quả, thu về gần 100 triệu đồng.

Sau nhiều năm trồng thử nghiệm, cây mắc ca đã chứng minh là cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên trên vùng đất Mai Sơn. Ban đầu, người dân thường trồng xen canh với cà phê. Khi đầu ra ổn định, người dân mạnh dạn chuyên canh để nâng cao hiệu quả kinh tế. Đến nay, diện tích trồng mắc ca ở xã đã tăng lên trên 400 ha, sản lượng ước đạt gần 2.000 tấn quả tươi/năm. Năm nay, thời tiết thuận lợi, hầu hết các vườn mắc ca đều sai quả. Tại những vườn mắc ca trưởng thành, trung bình cho thu hoạch từ 20-35 kg quả/cây. Với giá thu mua quả tươi ổn định, nhiều hộ gia đình nhờ vào loại cây này đã có được thu nhập từ 80-200 triệu đồng mỗi vụ thu hoạch.

Bên cạnh việc mở rộng diện tích trồng, khâu chế biến và kinh doanh sản phẩm từ quả mắc ca đã trở thành hướng đi quan trọng trong phát triển kinh tế tại địa phương. Những sản phẩm chế biến như hạt mắc ca sấy khô, nhân tách vỏ hay tinh dầu hạt mắc ca… đã góp phần gia tăng giá trị nông sản, đồng thời mở rộng thị trường tiêu thụ.

Ông Dương văn Đạt, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đạt Thủy, xã Mai Sơn, thông tin: Từ năm 2018 đến nay, Công ty đã đầu tư máy móc, xây dựng nhà xưởng chuyên sấy, chẻ hạt, máy hút chân không để thu mua mắc ca cho nông dân trên địa bàn xã và địa phương lân cận. Hiện đang trong giai đoạn cao điểm mùa thu hoạch mắc ca, mỗi ngày công ty mua từ 7 - 10 tấn quả để sơ chế, chế biến hạt mắc ca sấy, tinh dầu mắc ca… bán ra thị trường. Nhu cầu mắc ca trên thị trường khá lớn, đặc biệt để phục vụ chế biến sản phẩm bánh kẹo cho thị trường Tết Trung thu và dự trữ hàng hóa dịp Tết Nguyên đán. Từ nay đến cuối năm còn khá nhiều đơn đặt hàng, do đó công ty tiếp tục thu mua sản phẩm cho nông dân.

Hơn một thập kỷ bén rẽ trên mảnh đất Mai Sơn, những vườn, nương mắc ca xanh tươi không chỉ làm thay đổi cảnh quan mà còn mở ra cánh cửa thoát nghèo và làm giàu chính đáng cho bà con địa phương.