Phân cấp, phân quyền, đi đôi với kiểm soát

Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là mô hình tổ chức hành chính mới, mà còn là "Phương thức quản trị địa phương mới", nhằm bỏ tầng nấc trung gian để tổ chức vận hành bộ máy chính quyền cơ sở thông suốt, với nguồn lực được phân bổ hợp lý, công nghệ và dữ liệu được sử dụng hiệu quả, phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn.

Quan điểm xuyên suốt phải bảo đảm nguyên tắc cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi. Chính vì vậy, HĐND tỉnh ban hành các cơ chế, cơ sở pháp lý để cấp xã chủ động triển khai tốt nhiệm vụ tại cơ sở. HĐND tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 20/2026/NQ-HĐND ngày 28/8/2026, có hiệu lực từ 1/9/2026, phân cấp trực tiếp cho HĐND cấp xã quyền quyết định phân bổ, điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn và hằng năm từ nguồn vốn ngân sách Trung ương thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030.

Cùng với hơn 1.500 nhiệm vụ, quyền hạn trước đây thuộc cấp huyện được phân cấp mạnh mẽ về cơ sở, chính quyền cấp xã đã có đầy đủ công cụ pháp lý và tài chính để chủ động giải quyết công việc. Xóa bỏ cơ chế "hỏi - đáp" lòng vòng, các vướng mắc từ cơ sở đều được cấp xã xử lý trực tiếp, nhanh chóng và chịu trách nhiệm đến cùng trước nhân dân.

Đồng chí Trần Hải Thanh, Chủ tịch UBND xã Mường Bang, nguyên Phó Phòng Nghiệp vụ 2, Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy luân chuyển về cơ sở, chia sẻ: Chính quyền cơ sở được chủ động hoàn toàn trong phân bổ và điều hành nguồn vốn đầu tư công. Đơn cử như đợt mưa lớn từ ngày 6 đến 11/8/2026, gây sạt trượt nghiêm trọng nền đường tại bản Dinh, chúng tôi không phải làm tờ trình chờ cấp trên phê duyệt như trước. Ngay tại kỳ họp chuyên đề HĐND đã quyết nghị dùng ngân sách dự phòng trên 880 triệu đồng tu sửa khẩn cấp, phục vụ đời sống của nhân dân. 

Để bảo đảm quyền lực phân cấp đi đôi với kiểm soát hiệu quả, HĐND tỉnh Sơn La đã đổi mới toàn diện hoạt động giám sát theo hướng thực chất và sâu sát thực tiễn. Thường trực và các Ban HĐND tỉnh đã triển khai 4 cuộc giám sát chuyên đề, theo dõi 18 nội dung giám sát thường xuyên và đôn đốc giải quyết các kiến nghị sau giám sát. Trực tiếp xuống địa bàn "sờ tận tay, nhìn tận mắt" các dự án và đối thoại với người thụ hưởng, các đoàn giám sát đã kịp thời chỉ ra những bất cập - từ giải ngân chậm, vướng mắc mặt bằng đến những phát sinh sau chuyển giao thẩm quyền - để kiến nghị UBND tỉnh xử lý ngay.

Đặc biệt, nhằm tháo gỡ tồn đọng lớn nhất sau tinh gọn bộ máy, chương trình giám sát năm 2026 của HĐND tỉnh đã xác định chuyên đề trọng tâm về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng tài sản, nhà đất và nguồn lực sau sắp xếp.

Song song đó, hoạt động chất vấn tại Kỳ họp tiếp tục là điểm nhấn trong hoạt động của HĐND tỉnh. Thực hiện Nghị quyết số 45/NQ-HĐND ngày 21/7/2026, HĐND tỉnh đã chất vấn trực tiếp 4 nhóm vấn đề "nóng": Phòng, chống ma túy; đất đai và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; phân loại chất thải rắn sinh hoạt; thực hiện chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp (đồng thời trả lời bằng văn bản 2 nội dung khác). Nghị quyết yêu cầu chất vấn theo hướng rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền; người trả lời phải báo cáo kết quả trước ngày 30/10/2026 và các việc chưa hoàn thành sẽ tiếp tục theo dõi đến khi giải quyết dứt điểm.

Hiệu quả đo bằng sự đổi thay từ cơ sở

Một trong những minh chứng cho hiệu quả thực thi ở cấp cơ sở là câu chuyện tại phường Thảo Nguyên, địa bàn trọng điểm về du lịch, có tốc độ đô thị hóa nhanh và quản lý đất đai phức tạp. Thường trực HĐND phường đã áp dụng phương châm “6 rõ” trong giải quyết kiến nghị.

Từ ngày 16/12/2025 đến nay, qua các hội nghị tiếp xúc cử tri, HĐND phường Thảo Nguyên đã tiếp nhận 77 ý kiến, kiến nghị. Ngay sau đó, HĐND phường chuyển các kiến nghị đến UBND phường và các cơ quan liên quan để giải quyết, thực hiện báo cáo định kỳ hàng tháng, hàng quý. Đến nay, phường đã giải quyết xong 45 kiến nghị, đạt trên 58% và đang tích cực xử lý 32 kiến nghị.

Nổi bật là việc tháo gỡ thành công vướng mắc về Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất có mục đích "vườn" và thời hạn "tạm giao" tồn tại từ giai đoạn 2002 - 2004 cho hơn 1.000 hộ dân. Đây là tồn đọng qua nhiều nhiệm kỳ do cơ chế phân cấp chưa rõ ràng.

Bà Trần Thị Vinh, Tổ dân phố Chè Đen, chia sẻ: Gia đình tôi có mảnh đất vườn tạm giao suốt hơn 20 năm qua, không làm nhà, chuyển nhượng hay chia cho con được vì thiếu giấy tờ. Nhiều lần kiến nghị trước đây chưa được giải quyết. Đến nhiệm kỳ này, HĐND phường trực tiếp lập đoàn giám sát, chất vấn công khai Chủ tịch UBND phường ngay tại kỳ họp và ra nghị quyết ấn định thời hạn giải quyết. Nhờ đó, cán bộ địa chính đã xuống tận nhà hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ và gia đình đã được cấp Giấy chứng nhận cho diện tích 825 m².

Trao đổi với chúng tôi, đồng chí Trần Dân Khôi, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Thảo Nguyên, khẳng định: Luật Tổ chức chính quyền địa phương sửa đổi đã trao cho HĐND và UBND cấp xã thẩm quyền rất lớn. Trước đây, vướng mắc đất đai nhỏ cũng phải trình lên huyện, lên sở mất thời gian. Nay với mô hình 2 cấp, HĐND phường được trực tiếp xem xét, quyết định và giám sát việc thực thi ngay tại chỗ với những nội dung thuộc thẩm quyền. Chúng tôi quán triệt, mỗi kiến nghị là một lời hứa chính trị phải thực hiện đến cùng, kết quả giải quyết là thước đo duy nhất đánh giá cán bộ.

Tại xã vùng biên Chiềng Khoong, hơn 80% đồng bào dân tộc thiểu số, vai trò HĐND xã thể hiện qua quyết sách đầu tư các công trình hạ tầng thiết yếu trong sự mong mỏi của nhân dân.

Bản Nà Dòn sáp nhập từ bản Nà Dòn, Co Bay, Huổi Co, có 346 hộ dân đồng bào Khơ Mú, Xinh Môn và Thái. Đường vào cụm Huổi Co cũ có con suối chảy ngang, mùa mưa bị cô lập hoàn toàn. Bí thư chi bộ bản đã chụp, gửi ảnh và nội dung kiến nghị khắc phục đến HĐND và UBND xã. Đồng chí Hùng Văn Mâng, Bí thư chi bộ bản Nà Dòn, cho biết: Chỉ 2 ngày sau kiến nghị, Chủ tịch HĐND xã cùng Đoàn khảo sát đã có mặt tại thực địa. Đúng 2 tuần sau khảo sát, công trình được khởi công. Sau gần 2 tháng thi công, cây cầu tràn hoàn thành và đưa vào sử dụng, đáp ứng nguyện vọng của bàn con.

Tại xã vùng cao Suối Tọ, nơi sinh sống của 100% đồng bào dân tộc Mông, giao thông đi lại khó khăn, còn trên 20% đường từ trung tâm xã đến các bản chưa bê tông hóa. Đầu năm 2026, từ kiến nghị của nhân dân bản Suối Khang, Suối Ngang, HĐND xã Suối Tọ đã phối hợp với UBND xã rà soát thực tế, chủ động bố trí nguồn lực để giải quyết.

Tháng 3/2026, tuyến đường Suối Khang - Suối Ngang được triển khai thi công từ nguồn vốn Dự án 4, Chương trình MTQG 1719, với tổng mức đầu tư 6,5 tỷ đồng. Đến nay, công trình đạt khoảng 80% khối lượng, dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2026.

Chị Thào Thị Mỷ, bản Suối Khang, phấn khởi: Thấy máy móc về thi công, bà con ai cũng vui. Con đường làm xong cuộc sống sẽ thuận lợi hơn. Chúng tôi mong công trình sớm hoàn thành và sẽ cùng nhau giữ gìn để sử dụng lâu dài.

Tạo chuyển biến thực chất, gần dân, vì dân

Ngay Kỳ họp thứ nhất HĐND tỉnh Sơn La khóa XVI, đồng chí Hoàng Văn Nghiệm, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh, nhấn mạnh định hướng giải pháp mang tính chiến lược: Phát huy mạnh mẽ và hiệu quả hơn nữa mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo đúng nguyên tắc: “Cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi”. Cần tăng cường phân cấp, phân quyền triệt để gắn với phân bổ nguồn lực tương xứng, tăng cường kiểm tra, giám sát sát sao... Mỗi kỳ họp HĐND phải thực sự là một diễn đàn dân chủ đúng nghĩa; mỗi nghị quyết ban hành phải là sự kết tinh giữa ý Đảng và lòng dân; mỗi hoạt động giám sát phải tạo ra chuyển biến thực chất trong bộ máy hành chính và mỗi đại biểu HĐND phải thực sự là cầu nối vững chắc, tin cậy giữa Đảng, chính quyền với nhân dân các dân tộc.

Qua hơn một năm đi vào vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại Sơn La đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, hoạt động hiệu quả hơn và được nhân dân ghi nhận, đánh giá cao. Bà Cầm Ngọc Thu Phương, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Gia Phù, khẳng định: Sự phối hợp giữa HĐND và Mặt trận Tổ quốc ở cấp cơ sở ngày càng thực chất hơn, chặt chẽ hơn. Tại các phiên giám sát, Mặt trận đóng vai trò cầu nối, mang tiếng nói phản biện thẳng thắn của người dân đến đối chất trực tiếp với chính quyền. Khi các vướng mắc kéo dài được tháo gỡ dứt điểm, người dân cảm nhận được ngay hiệu quả thực tế, niềm tin vào hệ thống chính trị tăng lên.

Tiếp tục nâng tầm hiệu lực của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương trong giai đoạn mới, HĐND các cấp tỉnh tiếp tục đổi mới phương thức giám sát chuyển mạnh từ "giám sát việc ban hành văn bản" sang "giám sát thực thi và xử lý dứt điểm kiến nghị sau giám sát"; duy trì cơ chế tái chất vấn, truy vấn đến cùng những vấn đề nổi cộm kéo dài. Tăng cường tỷ lệ và năng lực hoạt động của đại biểu HĐND chuyên trách, nhất là cấp cơ sở; chú trọng tập huấn kỹ năng thẩm tra, phân tích chính sách và đối thoại với cử tri. 

Cùng với đó, HĐND các cấp cần đẩy mạnh chuyển đổi số đồng bộ, trong đó mở rộng mô hình "Phòng họp không giấy" đến 100% HĐND cấp xã; số hóa toàn bộ quy trình tiếp nhận, theo dõi tiến độ giải quyết kiến nghị của cử tri trên nền tảng số để nhân dân dễ dàng giám sát. Nâng tầm quy chế phối hợp giữa Thường trực HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam cùng cấp, phát huy vai trò "cánh tay nối dài" của Mặt trận trong việc khảo sát thực tế, thu thập tâm tư nguyện vọng của nhân dân trước khi quyết nghị chính sách.

Sự bứt phá của HĐND 2 cấp tỉnh Sơn La đã khẳng định bản lĩnh của một cơ quan dân cử hết lòng vì nhân dân. Khi tiếng nói cử tri được hiện thực hóa thành những con đường bản xa, những cây cầu kiên cố hay tấm giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trao tay, đó cũng là lúc vai trò cơ quan dân cử được khẳng định rõ nét. Đây chính là điểm tựa vững chắc để HĐND tỉnh Sơn La tiếp tục vận hành hiệu lực, hiệu quả, gần dân, sát dân và vì nhân dân phục vụ.