Tạo nền tảng vận hành mô hình mới

Thực hiện chủ trương của Trung ương về xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, từ ngày 1/7/2025, tỉnh Sơn La chính thức kết thúc hoạt động cấp huyện và hoàn thành sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Nhờ sự đồng thuận cao của cả hệ thống chính trị và nhân dân, toàn tỉnh kết thúc sứ mệnh hoạt động của 12 đơn vị cấp huyện và sắp xếp 200 xã, phường, thị trấn xuống còn 75 đơn vị cấp xã, phường, giảm 62,5%.

Đồng chí Lò Minh Hùng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Sơn La, cho biết: Để bộ máy mới không bị gián đoạn hay chệch nhịp, Thường trực HĐND tỉnh chủ động bám sát các chỉ đạo của Trung ương, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Tỉnh ủy, triển khai đồng bộ các giải pháp bằng những bước đi khẩn trương, bài bản và quyết đoán. Trong nửa cuối năm 2025, thời điểm chuyển giao then chốt, HĐND tỉnh khóa XV đã kịp thời ban hành các nghị quyết, tạo hành lang pháp lý và nguồn lực cho chính quyền cấp xã mới; hướng dẫn HĐND cấp xã nhiệm kỳ 2021 - 2026 về tổ chức, hoạt động sau sắp xếp; đồng thời kiện toàn các chức danh theo đúng quy định.

HĐND tỉnh sớm ban hành các nghị quyết phân cấp ngân sách, tạo cơ sở pháp lý và nguồn lực trực tiếp cho cấp xã. Tiêu biểu như Nghị quyết số 141/2025/NQ-HĐND về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi; Nghị quyết số 596/NQ-HĐND bổ sung hơn 10.000 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh cho các xã, phường năm 2026, đáp ứng yêu cầu phân quyền, phân cấp đi đôi với giao nguồn lực ngay từ ngày đầu chuyển giao.

HĐND tỉnh phối hợp tham mưu tổ chức thành công cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031. Kết quả đã bầu đủ 55 đại biểu HĐND tỉnh khóa XVI và 1.617/1.619 đại biểu HĐND cấp xã; hướng dẫn 75 xã, phường tổ chức thành công Kỳ họp thứ nhất, nhiệm kỳ 2026 - 2031. Trên cơ sở đó, Thường trực HĐND tỉnh đã phê chuẩn 75 chủ tịch, 75 phó Chủ tịch HĐND cấp xã theo quy định.

Ngay Kỳ họp thứ nhất, HĐND tỉnh khóa XVI đã thông qua các nghị quyết về nội quy kỳ họp, kế hoạch Kỳ họp thường lệ, điều chỉnh biên chế năm 2026 và kiện toàn các chức danh lãnh đạo. Về cơ cấu, HĐND tỉnh khóa XVI gồm 55 đại biểu; Thường trực HĐND tỉnh có 7 đồng chí (Chủ tịch kiêm nhiệm; 2 Phó Chủ tịch và 4 Trưởng Ban chuyên trách). HĐND tỉnh thành lập 4 Ban (Pháp chế, Kinh tế - Ngân sách, Văn hóa - Xã hội, Dân tộc), mỗi ban 7 thành viên; bộ máy giúp việc gồm: Văn phòng Đoàn ĐBQH & HĐND tỉnh cùng 4 phòng chuyên môn.

Điểm mới nhiệm kỳ 2026 -2031 là tăng cường sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy đối với HĐND: Ở cấp tỉnh, Chủ tịch HĐND tỉnh là Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy; cấp xã, Chủ tịch HĐND là Bí thư hoặc Phó Bí thư Đảng ủy; 2 Trưởng Ban HĐND là Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy xã. Cơ cấu này bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ giữa lãnh đạo chính trị và cơ quan dân cử, nâng cao tính thống nhất trong chỉ đạo, điều hành tại cơ sở.

Cũng theo đồng chí Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh, HĐND tỉnh đã triển khai thực hiện kịp thời, hiệu quả mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tạo nền tảng chính trị - pháp lý vững chắc để chính quyền 2 cấp nhanh chóng đi vào hoạt động ổn định, hiệu lực và hiệu quả. Nhiệm kỳ 2026 - 2031 tăng số lượng đại biểu HĐND hoạt động chuyên trách ở cả hai cấp để đại biểu không bị ràng buộc bởi nhiệm vụ hành chính, dành trọn thời gian cho hoạt động chuyên môn, góp phần nâng cao chất lượng thẩm tra và giám sát.

Trao trọng trách cho cơ sở

Khi kết thúc cấp huyện, HĐND cấp xã đứng trước yêu cầu chưa từng có trong tiền lệ: Trực tiếp thẩm tra, quyết nghị và giám sát các vấn đề phức tạp trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện như: Đất đai, đầu tư công, quy hoạch, giải phóng mặt bằng, ngân sách địa phương... Đại biểu HĐND cơ sở vốn đa số kiêm nhiệm nay phải đứng ra quyết định những chương trình đầu tư công lớn. Trong khi đó, bộ phận tham mưu giúp việc tại Văn phòng HĐND & UBND cấp xã còn mỏng (bình quân chỉ 1 Phó Chánh Văn phòng và 1 chuyên viên kiêm nhiệm), cơ sở vật chất và dữ liệu đất đai ở một số nơi chưa đồng bộ, gây áp lực rất lớn lên tiến độ và chất lượng công việc.

Trước thực tế đó, HĐND tỉnh Sơn La đã chủ động "cầm tay chỉ việc", tăng cường hướng dẫn chuyên môn. Thường trực HĐND tỉnh mời đại diện Thường trực HĐND, Văn phòng HĐND và UBND cấp xã dự thính các Kỳ họp thường lệ của tỉnh; đồng thời, giao các Ban HĐND tỉnh mời các Ban HĐND cấp xã tham dự các hội nghị thẩm tra chuyên đề. Qua đó, giúp đại biểu cơ sở vừa học vừa làm, nhanh chóng trau dồi kỹ năng, nghiệp vụ nghị trường.

Sự thích ứng chủ động thể hiện rõ nét qua thực tiễn hoạt động của chính quyền ở đô thị và chính quyền ở nông thôn sau khi sắp xếp. Đơn cử như tại chính quyền ở đô thị, ngay sau khi kiện toàn bộ máy, HĐND phường Chiềng Sinh đã chứng minh năng lực đề ra quyết sách đáp ứng yêu cầu thực tiễn địa bàn. Thành lập trên cơ sở sáp nhập phường Chiềng Sinh cũ và xã Chiềng Ngần, phường Chiềng Sinh mới có địa bàn rộng, dân số đông, kinh tế sôi động, song cũng còn nhiều bản vùng xa trung tâm còn chưa được đầu tư đồng bộ.

Đồng chí Nguyễn Thế Phương, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Chiềng Sinh, chia sẻ: HĐND phường có 20 đại biểu chia làm 6 tổ, tăng cường về cơ sở, tiếp xúc cử tri, lắng nghe ý kiến nhân dân để có quyết sách đáp ứng yêu cầu không gian phát triển mới. HĐND phường đã rà soát, đề xuất đưa vào danh mục đầu tư công năm 2026 từ nguồn thu tiền sử dụng đất 29 dự án, với tổng mức đầu tư trên 64,3 tỷ đồng; thông qua 10 dự án ngoài đầu tư công gần 15,3 tỷ đồng để làm đường, nâng cấp trường học.

Nhiều tuyến đường huyết mạch như liên tổ 17 đến bản Ỏ, cải tạo đường và cống thoát nước tổ 10 đã hoàn thành, giải quyết dứt điểm tình trạng ngập úng mùa mưa lũ. Ông Lò Văn Long, Tổ trưởng Tổ 10, phường Chiềng Sinh, phấn khởi cho biết: Tuyến đường hoàn thành đúng nguyện vọng thiết thực của nhân dân, giúp thoát nước tốt, bảo đảm an toàn giao thông và chỉnh trang đô thị sạch đẹp. Chúng tôi rất hài lòng với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và đánh giá cao hoạt động của HĐND tỉnh và phường.

HĐND xã Mường Cơi vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng đã thích ứng với địa bàn nông thôn rộng gộp từ 3 xã Tân Lang, Mường Cơi, Mường Thải, huyện Phù Yên cũ. Các Ban HĐND xã rà soát toàn bộ chương trình giám sát tồn đọng, đổi mới phương thức tiếp xúc cử tri về tận các bản xa. Các đại biểu đã tổ chức giám sát trực tiếp tại các tổ dân phố, đến những địa điểm - nơi cư trú có ý kiến phản ánh để kiểm tra, giám sát thực tế và giải quyết ý kiến, kiến nghị của UBND xã và các cơ quan, đơn vị liên quan.

Đồng chí Hà Thị Yến, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy, Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Mường Cơi, cho biết: Ban chủ động xây dựng các chương trình giám sát chuyên đề gắn chặt với đời sống nông thôn như hạ tầng giao thông nội đồng, y tế, giáo dục, an sinh xã hội. Thành viên của Ban trực tiếp xuống từng bản, lắng nghe bà con để đề xuất giải pháp tháo gỡ kịp thời với HĐND và UBND xã.

Qua thực tiễn triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại Sơn La, mặc dù còn những vướng mắc về thể chế, chế tài xử lý sau giám sát, nhưng hoạt động của HĐND cấp xã đã ghi nhận những chuyển biến mạnh mẽ khi được trao quyền gánh vác trọng trách lớn hơn.

Khi bỏ cấp trung gian giúp các quyết sách dân cử đi thẳng vào cuộc sống, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính và kiến nghị của người dân. Sự đồng hành từ HĐND tỉnh kết hợp với tinh thần chủ động tự nâng cao năng lực của đại biểu cơ sở đã giúp HĐND cấp xã có bước chuyển mình mạnh mẽ: Từ thế thụ động "chờ hướng dẫn" sang chủ động "quyết nghị và giám sát". Đây không chỉ là bước thay đổi về mặt cơ cấu tổ chức, mà còn từng bước định hình phương thức lãnh đạo, điều hành tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. 

(Còn nữa)