Những chiếc “mặt nạ” trong ứng xử

Trong tác phẩm "Sửa đổi lối làm việc", Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ một căn bệnh khá phổ biến trong đội ngũ cán bộ: “Không nói trước mặt, chỉ nói sau lưng”, “trong Đảng im tiếng, ngoài Đảng nhiều mồm”, sinh ra thói “thậm thà thậm thụt” và những thói xấu khác. Theo Người, đó là biểu hiện của tính hẹp hòi, của chủ nghĩa cá nhân và của sự thiếu tinh thần trách nhiệm đối với tổ chức. Lời phê phán ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Thường ngày, lối sống hai mặt không xuất hiện bằng những biểu hiện ồn ào. Nó len lỏi qua những hành vi tưởng như rất bình thường: Trước mặt thì tươi cười, đồng thuận, thậm chí tâng bốc, nhưng sau lưng lại phàn nàn, nói xấu, hạ thấp uy tín người khác. Trong hội nghị thì không có ý kiến gì, nhưng khi bước ra khỏi phòng họp lại trở thành người phản đối quyết liệt nhất. Trước cấp trên thì tỏ ra tận tụy, trung thành, trước đồng nghiệp lại gieo rắc sự nghi ngờ, chia rẽ. Đó chính là những chiếc “mặt nạ” trong ứng xử.

Điều đáng lo ngại là những người mang lối sống hai mặt thường rất khó nhận diện. Họ không công khai đối đầu, không trực diện chống đối. Trái lại, họ thường khoác lên mình vẻ ngoài mềm mỏng, khéo léo và biết lấy lòng người khác. Chính vì vậy, tác hại mà họ gây ra thường âm thầm nhưng dai dẳng.

Có người ngụy biện rằng đó là “khéo sống”, là “biết ứng xử”, là “giữ hòa khí”. Nhưng thực chất, đó không phải là sự khôn khéo mà là sự né tránh trách nhiệm. Bởi người thật sự có trách nhiệm với tập thể sẽ dám nói điều cần nói, dám góp ý điều cần góp ý, dám bảo vệ cái đúng và đấu tranh với cái sai. Còn người chỉ chăm chăm bảo vệ vị trí, lợi ích và sự an toàn của bản thân mới chọn cách im lặng trước mặt rồi nói sau lưng.

Bản chất sâu xa của lối sống hai mặt chính là sự thiếu trung thực. Một khi con người quen với sự giả dối trong ứng xử, họ sẽ dễ dàng giả dối trong công việc. Một khi không còn dám nói thật với đồng chí mình, họ cũng rất khó nói thật với tổ chức. Và khi sự giả dối trở thành thói quen, các giá trị đạo đức sẽ từng bước bị bào mòn.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Đảng ta là đạo đức, là văn minh”. Muốn giữ được phẩm chất ấy, mỗi cán bộ, đảng viên trước hết phải trung thực trong suy nghĩ, trong lời nói và trong hành động.

Những vết nứt bắt đầu từ sự im lặng và giả dối

Đoàn kết là nguồn sức mạnh vô địch của Đảng, của Quân đội và của mọi tổ chức. Nhưng đoàn kết chân chính không phải là sự đồng thuận hình thức, càng không phải là sự im lặng trước những điều chưa đúng.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: Phê bình cốt để giúp nhau sửa chữa khuyết điểm, giúp nhau tiến bộ. Người luôn yêu cầu phê bình phải thẳng thắn, trung thực, công khai và xuất phát từ tình đồng chí thương yêu lẫn nhau. Ngược lại, nói xấu sau lưng không phải là phê bình, nó là biểu hiện của sự thiếu xây dựng, không giúp người mắc khuyết điểm sửa chữa sai sót, không giúp tổ chức tốt lên mà chỉ làm gia tăng nghi kỵ, mất niềm tin và chia rẽ nội bộ.

Thực tiễn cho thấy, rất nhiều mâu thuẫn trong cơ quan, đơn vị không bắt đầu từ những vấn đề lớn lao mà từ những lời bàn tán thiếu trách nhiệm. Một câu chuyện chưa được kiểm chứng, một lời đồn vô căn cứ, một sự suy diễn chủ quan. Tất cả có thể trở thành mồi lửa làm tổn thương mối quan hệ giữa cấp trên, cấp dưới, giữa đồng chí, đồng đội, đồng nghiệp...

Nguy hiểm hơn, trong thời đại số, những lời nói sau lưng không còn dừng lại trong phạm vi vài người biết. Chỉ bằng một cú nhấp chuột, một bình luận ám chỉ hay một dòng trạng thái thiếu trách nhiệm, những thông tin chưa được kiểm chứng có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt. Không ít trường hợp danh dự, uy tín của cá nhân và tổ chức bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi những thông tin xuất phát từ sự đố kỵ, ganh ghét hoặc động cơ không trong sáng.

Đằng sau lối sống hai mặt là sự trỗi dậy của chủ nghĩa cá nhân. Người ta không dám góp ý trực tiếp vì sợ mất lòng, không dám bảo vệ lẽ phải vì sợ ảnh hưởng đến lợi ích cá nhân, không dám đấu tranh với sai trái vì sợ va chạm... Dần dần, cái đúng không còn được bảo vệ, cái sai không được chỉ ra. Người tốt ngại lên tiếng, người cơ hội có điều kiện phát triển. Khi đó, những chuẩn mực đạo đức bắt đầu bị đảo lộn. Người trung thực có thể trở thành người “không khéo”, người thẳng thắn có thể bị xem là “cứng nhắc”. Trong khi đó, người giỏi lấy lòng, giỏi che giấu suy nghĩ thật lại được đánh giá là “biết ứng xử”. Đó chính là dấu hiệu báo động về sự lệch chuẩn trong môi trường văn hóa tổ chức.

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, sự suy thoái thường không xuất hiện đột ngột mà bắt đầu từ những lệch chuẩn nhỏ trong đạo đức và lối sống. Khi sự giả dối được chấp nhận như một điều bình thường, những nguyên tắc tổ chức cũng sẽ dần bị xem nhẹ. Và khi niềm tin giữa con người với con người bị rạn nứt, sức mạnh tập thể sẽ không còn nguyên vẹn.

Lịch sử cho thấy không ít tổ chức từng rất mạnh nhưng suy yếu từ bên trong bởi sự mất đoàn kết. Kẻ thù bên ngoài khó có thể làm lung lay một tập thể đoàn kết, nhưng những biểu hiện giả dối, bè phái, đố kỵ và nói xấu lẫn nhau lại có thể âm thầm phá hoại từ gốc rễ. Đó là điều mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cảnh báo từ rất sớm.

Giữ vững khí phách người cán bộ bằng sự trung thực, thẳng thắn

Mọi sự suy thoái đều bắt đầu từ việc buông lỏng rèn luyện bản thân, ngược lại, mọi phẩm chất tốt đẹp cũng được hình thành từ những việc làm hằng ngày.

Để ngăn chặn lối sống hai mặt, trước hết mỗi cán bộ phải thường xuyên tự soi, tự sửa. Tự hỏi mình đã thật sự trung thực hay chưa; có dám nói điều mình nghĩ trước tập thể hay không; có đang góp ý vì lợi ích chung hay chỉ đang thỏa mãn cảm xúc cá nhân...

Đối với tổ chức, cần xây dựng môi trường dân chủ thực chất, nơi mọi người có thể nói lên chính kiến một cách thẳng thắn và có trách nhiệm. Dân chủ không phải là để nói cho hả giận, càng không phải để công kích cá nhân mà là để tìm ra giải pháp đúng nhất cho công việc và vì lợi ích chung.

Cùng với đó, phải đề cao văn hóa tranh luận lành mạnh. Một tập thể mạnh không phải là tập thể mà tất cả đều nói giống nhau. Một tập thể mạnh là tập thể mà mọi ý kiến đều được lắng nghe, mọi vấn đề đều được trao đổi thẳng thắn và mọi quyết định đều hướng tới mục tiêu chung.

Vai trò nêu gương của người đứng đầu đặc biệt quan trọng. Nếu người lãnh đạo công tâm, minh bạch, cầu thị và tôn trọng phản biện thì cấp dưới sẽ có động lực nói thật. Ngược lại, nếu người đứng đầu thích nghe lời xu nịnh, không chấp nhận ý kiến trái chiều thì sự giả dối sẽ có đất sống.

Trong Quân đội, phẩm chất trung thực luôn được coi là một trong những giá trị cốt lõi của người quân nhân cách mạng. Trung thực với Đảng, với Tổ quốc, với nhân dân; trung thực với đồng chí, đồng đội; trung thực với chính mình. Đó không chỉ là yêu cầu về đạo đức mà còn là yêu cầu về bản lĩnh. Bởi nói thật đôi khi khó hơn nói điều người khác muốn nghe. Đấu tranh với cái sai đôi khi khó hơn sự im lặng. Giữ vững nguyên tắc đôi khi khó hơn sự thỏa hiệp, nhưng chính những điều đó làm nên bản lĩnh của người cán bộ cách mạng.

Gần 80 năm đã trôi qua, kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh viết "Sửa đổi lối làm việc", nhưng lời cảnh báo của Người về căn bệnh “trước mặt thì nể, kể lể sau lưng” vẫn mang ý nghĩa thời sự sâu sắc.

 Lối sống hai mặt không chỉ làm tổn hại danh dự của người cán bộ mà còn bào mòn niềm tin, làm suy yếu sự đoàn kết và sức chiến đấu của tổ chức. Mỗi lời nói thiếu trung thực, mỗi sự im lặng né tránh trách nhiệm, mỗi hành vi giả tạo trong ứng xử đều có thể trở thành một vết nứt trong nền móng đạo đức.

Đấu tranh với lối sống hai mặt vì thế không đơn thuần là sửa một thói quen ứng xử, đó là quá trình bảo vệ những giá trị cốt lõi của người cán bộ cách mạng, giữ gìn sự trong sạch của tổ chức, củng cố niềm tin, sự đoàn kết và sức mạnh từ bên trong. Đó cũng chính là cách thiết thực để mỗi cán bộ hôm nay thực hiện lời dạy của Bác Hồ: Sống trung thực, thẳng thắn, chân thành, đặt lợi ích của Đảng, của Tổ quốc và nhân dân lên trên hết, trước hết.