Theo các bậc cao niên trong bản, những gốc quýt lâu năm nhất hiện nay trên 60 năm tuổi. Trước đây, hầu như gia đình nào cũng trồng vài cây quýt quanh vườn, ven nương. Quýt không chỉ để bán, mà còn là thức quả dùng đãi khách, làm quà biếu mỗi dịp lễ, tết. Hình ảnh những xâu quýt vàng óng, được buộc bằng lạt tre, gánh đi bán rong vẫn còn in đậm trong ký ức thế hệ 8x, 9x sinh sống trên địa bàn Thị xã Sơn La trước đây.

Quýt Chiềng Cơi có múi vàng rơm, vị ngọt mát xen lẫn chút chua nhẹ, vỏ mỏng và mùi thơm đặc trưng khó trộn lẫn. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, bà con chủ yếu trồng và chăm sóc quýt theo kinh nghiệm truyền thống, ít áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật. Nhiều vườn quýt già cỗi, sâu bệnh phát sinh, năng suất và chất lượng kém, hiệu quả kinh tế thấp. Nhận thấy tiềm năng của giống quýt bản địa, giai đoạn 2021-2023, Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp Thành phố (cũ) đã triển khai mô hình cải tạo, thâm canh quýt với quy mô 2 ha tại bản Ngoại. Trên cơ sở đó, mô hình tiếp tục được nhân rộng. Cán bộ kỹ thuật trực tiếp xuống các bản, hướng dẫn bà con cải tạo vườn cây, cắt tỉa, bón phân hữu cơ, phòng trừ sâu bệnh theo hướng an toàn, bền vững. Từ chỗ trông chờ vào kinh nghiệm, người trồng quýt dần làm quen với quy trình canh tác mới, từng bước nâng cao giá trị vườn cây.

Nhờ áp dụng tiến bộ kỹ thuật, những năm gần đây, quýt Chiềng Cơi ngày càng nâng cao về chất lượng. Quả to đều hơn, múi mọng nước, vị ngọt thanh, mùi thơm dịu, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường. Đến thăm vườn quýt của gia đình anh Lù Văn Bang, bản Muông Yên, một trong những vườn quýt cho năng suất cao của bản. Những cây quýt được trồng cách đều, tán rộng, nhiều cây đã 50-60 năm tuổi nhưng vẫn sai trĩu quả. Anh Bang chia sẻ: Gia đình tôi có khoảng 60 gốc quýt, trung bình mỗi cây cho thu hoạch 30-50 kg quả. Năm nay, sản lượng đạt khoảng 3 tấn, chủ yếu gửi cho khách ở Hà Nội, Lào Cai, Lai Châu với giá 30-40 nghìn đồng/kg. Trừ chi phí, gia đình thu khoảng 80 triệu đồng từ quýt.

Không dừng lại ở sản xuất, thay vì phụ thuộc vào thương lái, một số hộ trồng quýt mạnh dạn quảng bá quýt trên các nền tảng mạng xã hội, mở vườn đón khách tham quan, trải nghiệm hái quýt. Cách làm này không chỉ giúp quýt bán được giá cao hơn, còn tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ.

Anh Quàng Văn Quang, hộ trồng quýt tại bản Muông Yên, cho biết: Tôi quay video ngắn về vườn quýt đăng lên TikTok, Facebook. Nhiều người xem xong tò mò, tìm đến tận vườn mua quýt. Gia đình mở cửa cho khách tham quan, chụp ảnh, tự tay hái quýt. Nhờ vậy, thu nhập tăng lên, quýt cũng bán được giá tốt hơn.

Chị Phạm Thị Ngọc Diệp, tổ 4 Quyết Thắng, phường Tô Hiệu, phấn khởi nói: Tôi đã từng mua quýt Chiềng Cơi qua bạn bè giới thiệu, nhưng khi được tận mắt thấy những cây quýt cổ thụ, tự tay hái quả chín trên cành và thưởng thức ngay tại vườn thì cảm giác rất khác. Quýt ở đây thơm tự nhiên, vị ngọt thanh, không gắt. Quan trọng hơn là không gian rất yên bình, người dân thân thiện, mộc mạc. Nếu được đầu tư bài bản hơn, tôi nghĩ nơi đây sẽ là điểm du lịch trải nghiệm rất hấp dẫn.

Hiện nay, phường Chiềng Cơi có gần 14 ha quýt bản địa, tập trung chủ yếu tại các bản Muông Yên, Hôm, Dầu, Hùn, Ngoại. Ông Nguyễn Văn Thản, Chủ tịch UBND phường Chiềng Cơi, cho biết: Phường xác định quýt bản địa là nguồn gen quý cần được bảo tồn. Chúng tôi đã cử cán bộ xuống cơ sở hỗ trợ người dân về kỹ thuật, khuyến khích sản xuất theo hướng an toàn, đồng thời định hướng xây dựng quýt Chiềng Cơi trở thành sản phẩm đặc trưng gắn với du lịch trải nghiệm, đẩy mạnh quảng bá, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Khi cây trồng truyền thống được gìn giữ, đồng thời áp dụng khoa học kỹ thuật và tư duy làm kinh tế mới, cây quýt Chiềng Cơi đang trở thành nông sản đặc trưng, tăng thêm nguồn thu nhập cho mỗi gia đình, góp phần phát triển kinh tế địa phương.