Trụ cột trong phát triển kinh tế nông nghiệp

Sơn La hiện có khoảng 24.300 ha cà phê, chủ yếu là cà phê Arabica; sản lượng cà phê quả tươi hằng năm đạt trên 300.000 tấn. Niên vụ 2025-2026, giá thu mua cà phê quả tươi đạt mức cao kỷ lục, từ 28.000-30.000 đồng/kg, mang lại niềm vui cho người trồng cà phê, đồng thời tạo việc làm thường xuyên và thời vụ cho hàng chục nghìn lao động khu vực nông thôn.

Cây cà phê đã khẳng định vai trò là cây trồng chủ lực, góp phần quan trọng vào chuyển dịch cơ cấu cây trồng, nâng cao thu nhập, từng bước xóa đói, giảm nghèo và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới ở nhiều địa phương. Từ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư mở rộng diện tích, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, cơ giới hóa các khâu chăm sóc; từng bước hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, gắn sản xuất với thị trường tiêu thụ trong nước và xuất khẩu.

Tuy nhiên, đặc thù cà phê Sơn La là chế biến quả tươi, sau khi thu hái nếu không được sơ chế trong vòng 24 giờ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, hương vị. Điều này buộc các cơ sở, hộ dân phải tổ chức sơ chế liên tục trong thời gian ngắn. Trong khi đó, toàn tỉnh hiện mới có 5 cơ sở chế biến cà phê quy mô tập trung, chỉ đáp ứng khoảng 25% tổng sản lượng cà phê quả tươi. Phần lớn sản lượng còn lại vẫn được sơ chế tại các hộ gia đình, cơ sở nhỏ lẻ, phân tán trong khu dân cư. Thực tế này đã bộc lộ nhiều bất cập, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường nếu không được quản lý, kiểm soát chặt chẽ.

Áp lực môi trường từ hoạt động sơ chế cà phê

Thực tế niên vụ cà phê 2025-2026 cho thấy, ô nhiễm môi trường phát sinh từ hoạt động sơ chế, chế biến cà phê quả tươi của các hộ gia đình, cá nhân vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Khi sản lượng tăng cao, hoạt động sơ chế diễn ra liên tục, lượng nước thải phát sinh lớn, trong khi hạ tầng thu gom, xử lý chất thải tại nhiều địa bàn chưa theo kịp, đã tạo áp lực không nhỏ đối với môi trường, đặc biệt là môi trường nước.

Chiềng Mung là một trong những địa bàn trọng điểm về thu mua, sơ chế cà phê trên địa bàn tỉnh. Theo báo cáo của UBND xã, trong niên vụ cà phê 2025-2026, toàn xã có 35 cơ sở, hộ gia đình và doanh nghiệp tham gia hoạt động thu mua, sơ chế, chế biến cà phê quả tươi, với tổng sản lượng cà phê được thu mua, sơ chế, bao gồm cả nguồn từ các xã lân cận, ước khoảng 50.000 tấn.

Ngay từ đầu vụ, UBND xã Chiềng Mung đã ban hành các kế hoạch chuyên đề về bảo vệ môi trường trong hoạt động sơ chế cà phê; thành lập tổ kiểm tra liên ngành; tổ chức cho các cơ sở ký cam kết bảo vệ môi trường, đầu tư lắp đặt bể thu gom, hồ lắng, lót bạt chống thấm theo quy định. Công tác kiểm tra được triển khai thường xuyên, nhằm kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, qua rà soát thực tế, vẫn còn hiện tượng một số cơ sở vô tình hoặc cố ý lén lút xả nước thải ra rãnh, mương thoát nước chung. Đầu tháng 12/2025, Công an tỉnh Sơn La đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với một hộ sơ chế cà phê tại bản Mạt với số tiền 418,5 triệu đồng; đồng thời đình chỉ hoạt động sơ chế cà phê trong thời gian 4 tháng 15 ngày do hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường.

Ông Nguyễn Thành Long, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Mung, cho biết: Để xây dựng một hệ thống xử lý nước thải cà phê đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, các hộ phải đầu tư hàng trăm triệu đồng và bố trí diện tích đất tương đối lớn, trong khi phần lớn các cơ sở sơ chế có quy mô nhỏ, phân tán, không đủ quỹ đất và vượt quá khả năng tài chính của nhiều hộ. Xã đang tiếp tục tuyên truyền các hộ thực hiện nghiêm các quy định về bảo vệ môi trường trong sơ chế cà phê.

Cùng với Chiềng Mung, Chiềng Mai cũng là địa bàn tập trung nhiều hoạt động thu mua, sơ chế cà phê quả tươi. Trong niên vụ cà phê 2025-2026, toàn xã có 141 hộ đăng ký hoạt động sơ chế, chế biến cà phê; trong đó, 98 hộ tham gia hoạt động thực tế. Lực lượng chức năng đã tiến hành kiểm tra 51 cơ sở, lập biên bản nhắc nhở 44 trường hợp, xử phạt vi phạm hành chính 7 trường hợp với tổng số tiền 186,5 triệu đồng.

Đại úy Trịnh Lê Tuấn, Công an xã Chiềng Mai, thông tin: Để trốn tránh sự kiểm tra của lực lượng chức năng, các đối tượng vi phạm thường tổ chức sơ chế, xả thải vào khung giờ đêm, từ khoảng 22 giờ hôm trước đến 5 giờ sáng hôm sau, hoặc lợi dụng ngày nghỉ, ngày lễ để hoạt động. Các đối tượng có nhiều thủ đoạn đối phó, như: Dừng hoạt động khi phát hiện lực lượng chức năng; xả thải nhanh ra các khe suối, hố tự nhiên, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, xử lý. Bên cạnh đó, việc xác định chính xác chủ thể và nguồn phát sinh ô nhiễm cũng gặp nhiều trở ngại do địa hình chủ yếu là đồi núi, nhiều hang karst, khe suối ngầm, khiến nước thải dễ thẩm thấu, lan truyền nhanh.

Siết chặt quản lý để phát triển cà phê bền vững

Nhận diện rõ những nguy cơ phát sinh ô nhiễm môi trường trong quá trình sơ chế cà phê, UBND tỉnh đã ban hành Công văn số 6451/UBND-KT ngày 31/10/2025, yêu cầu các sở, ngành, địa phương triển khai đồng bộ, quyết liệt các giải pháp quản lý hoạt động sơ chế, chế biến cà phê quả tươi. Công văn nhấn mạnh yêu cầu kiên quyết không để xảy ra tình trạng xả nước thải chưa qua xử lý ra môi trường; tăng cường kiểm tra, giám sát tại các cơ sở, hộ gia đình sơ chế cà phê; xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, không để phát sinh “điểm nóng” về môi trường trong suốt niên vụ.

Trên cơ sở chỉ đạo của tỉnh, các sở, ngành, địa phương đã chủ động xây dựng kế hoạch kiểm tra, tuyên truyền, hướng dẫn người dân đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải phù hợp; khuyến khích áp dụng các mô hình sơ chế ướt tuần hoàn, tái sử dụng nước, giảm thiểu phát thải ra môi trường. Đồng thời, từng bước rà soát, quy hoạch lại các điểm sơ chế, chế biến cà phê, hướng tới phát triển các cơ sở tập trung, gắn với vùng nguyên liệu.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: Ngành nông nghiệp xác định phát triển cà phê phải gắn chặt với bảo vệ môi trường. Sở sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát toàn bộ các cơ sở sơ chế, kiên quyết đình chỉ hoạt động đối với những cơ sở không có hồ sơ môi trường hoặc không có công trình xử lý chất thải đạt chuẩn; đồng thời tăng cường giám sát đối với các cơ sở đủ điều kiện hoạt động.

Cùng với công tác kiểm tra, xử lý vi phạm, các địa phương tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường; hướng dẫn các hộ sơ chế đầu tư xây dựng bể thu gom, hồ lắng, lót bạt chống thấm, thu gom và xử lý nước thải đúng quy trình kỹ thuật. Về lâu dài, tỉnh nghiên cứu quy hoạch các khu sơ chế, chế biến cà phê tập trung, có hệ thống xử lý môi trường đồng bộ, từng bước hạn chế hoạt động sơ chế nhỏ lẻ trong khu dân cư.

Bên cạnh những kết quả tích cực về sản xuất và tiêu thụ, công tác bảo vệ môi trường trong hoạt động sơ chế cà phê tiếp tục đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết. Thực tiễn cho thấy, phát triển cà phê là hướng đi đúng, mang lại giá trị kinh tế cao cho người dân Sơn La, song chỉ thực sự bền vững khi gắn chặt với bảo vệ môi trường và nguồn nước. Quan điểm xuyên suốt của tỉnh là kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng, tăng cường quản lý, kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm, tạo nền tảng để ngành cà phê Sơn La phát triển ổn định, lâu dài trong các niên vụ tiếp theo.