Những năm gần đây, khu vực kinh tế tập thể tại các xã vùng dân tộc thiểu số (DTTS) ghi nhận sự thay đổi mạnh mẽ cả về tư duy và phương thức tổ chức sản xuất. Từ mô hình sản xuất tự cung, tự cấp, nhỏ lẻ, thiếu liên kết, bà con chuyển sang tư duy “cùng làm - cùng hưởng lợi”, liên kết theo vùng nguyên liệu chung, áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất, giống mới, cơ giới hóa và ký kết đầu ra với doanh nghiệp. Đến nay, toàn tỉnh có 995 HTX, trong đó, hơn 800 HTX thuộc địa bàn các xã vùng đồng bào DTTS; khoảng 80% số HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp; số còn lại thuộc các lĩnh vực dịch vụ, thương mại và du lịch cộng đồng. Nhiều HTX ở các xã vùng đặc biệt khó khăn được tiếp cận nguồn vốn để phát triển sản xuất, tạo chuỗi giá trị, thúc đẩy khởi nghiệp, khởi sự kinh doanh...

HTX Nông nghiệp Xuân Tiến, xã Yên Châu, nằm trên địa bàn vùng III và được thụ hưởng trực tiếp các hạng mục hỗ trợ của Chương trình MTQG 1719. Hiện nay, HTX phát triển sản phẩm chủ lực là xoài tròn. Thông qua nguồn vốn hỗ trợ đã tiếp sức cho HTX bảo tồn, nhân giống xoài tròn bản địa, nâng cao năng suất và thay đổi tư duy làm nông nghiệp hàng hóa. HTX cũng được đầu tư kho bảo quản sản phẩm, tham gia các khóa tập huấn kỹ thuật về bán hàng trực tuyến và quản trị HTX. Nhờ đó, sản lượng xoài tròn ngày càng mang lại giá trị kinh tế, được thị trường biết đến rộng rãi; chất lượng sản phẩm được nâng chuẩn để tham gia OCOP. Cũng bằng nguồn vốn hỗ trợ, từ tháng 4/2025, HTX phối hợp với Viện Nghiên cứu rau quả triển khai thí điểm mô hình trồng cây táo đại mật ghép, cung ứng cho hệ thống siêu thị tại Hà Nội. Đặc biệt, HTX tạo việc làm thường xuyên cho 10 - 15 lao động dân tộc Thái, thu nhập 5 - 6 triệu đồng/tháng.

Ông Quàng Văn Xuân, Giám đốc HTX Nông nghiệp Xuân Tiến, cho biết: Hiện nay, HTX quản lý 60 ha xoài tròn giống bản địa quý hiếm, nằm trong vùng chỉ dẫn địa lý và 5 ha táo đại. Toàn bộ diện tích cây ăn quả được canh tác theo hướng hữu cơ, an toàn, bền vững. Trung bình mỗi năm, HTX thu hoạch trên 300 tấn xoài tròn, bán với giá trung bình 25.000 đồng/kg, trừ chi phí thu lãi gần 500 triệu đồng.

Còn tại xã Vân Hồ, có trên 90% dân số là đồng bào DTTS sinh sống. Với vị trí thuận lợi dọc theo quốc lộ 6, địa hình đa dạng, khí hậu ôn hòa, trong lành cùng cảnh quan phong phú, xã có lợi thế để phát triển các HTX nông nghiệp công nghệ cao gắn với công nghiệp chế biến và du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng.

HTX Vân Hồ Retreat, xã Vân Hồ có 8 thành viên là các hộ dân tộc Mông, chuyên trồng rau màu kết hợp với du lịch trải nghiệm và tiêu thụ bằng hình thức online; giới thiệu và bán các mặt hàng nông sản trên nền tảng số.

Anh Vừ Pát Ly, Giám đốc HTX, chia sẻ: Được thành lập từ năm 2025, HTX đã xây dựng đội ngũ nhân sự để bán hàng online, đều là người DTTS, độ tuổi từ 19 - 35. Từ khi được HTX hỗ trợ, các thành viên còn biết lên kịch bản quay và dựng video để giới thiệu sản phẩm của mình. Vì vậy, sản phẩm nông sản của HTX được tiêu thụ thuận lợi. Với 30 ha rau, mỗi năm, HTX cung cấp khoảng 100 tấn rau hữu cơ theo mùa như bắp cải, súp lơ, cà chua, dưa chuột, bí ngô... cho các siêu thị và cửa hàng nông sản sạch tại các tỉnh phía Bắc.

Thời gian qua, các mô hình HTX trên địa bàn tỉnh không chỉ đóng vai trò tập hợp, vận động mà còn góp phần thay đổi nếp nghĩ, cách làm của bà con; ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, nâng cao hiệu quả sản xuất; giải quyết việc làm, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS. Với những định hướng, hỗ trợ cụ thể, các HTX trên địa bàn tỉnh đã mở rộng liên kết sản xuất hiệu quả. Tiêu biểu, các mô hình trồng cây ăn quả của HTX Nông nghiệp Ngọc Hoàng, xã Tà Hộc; HTX Trái cây bản Ôn, phường Thảo Nguyên; HTX Chiềng Hặc, xã Chiềng Hặc; HTX Nghĩa Hưng và HTX Cam hữu cơ Phù Yên, xã Mường Cơi; cùng các mô hình trồng rau an toàn của HTX Nông nghiệp Chiềng Phú, xã Yên Châu; HTX Dịch vụ nông nghiệp Mường Tấc, xã Phù Yên...

Ông Lê Huy Phong, Phó Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh, cho biết: Việc thành lập và hoạt động của các HTX vùng đồng bào DTTS đã góp phần khai thác tốt hơn những tiềm năng, lợi thế ở từng địa phương; thu nhập thành viên tăng rõ rệt, doanh thu bình quân HTX đạt 2 tỷ đồng/năm, thu nhập lao động thường xuyên khoảng 72 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo DTTS giảm bình quân 3%/năm.

Ngày càng khẳng định vai trò trong việc hỗ trợ và liên kết sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế, đem lại thu nhập cho người dân, các HTX vùng đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh đang góp phần thực hiện hiệu quả công tác giảm nghèo trong vùng đồng bào DTTS tại địa phương.