Toàn tỉnh hiện có trên 44.000 ha cà phê, sản lượng năm 2026 ước đạt gần 51.000 tấn cà phê nhân. Trong đó, có 2 vùng cà phê ứng dụng công nghệ cao, diện tích hơn 1.000 ha; 6 chuỗi liên kết sản xuất trên diện tích hơn 2.100 ha; 28 doanh nghiệp, HTX tham gia sản xuất, chế biến cà phê. Sự phát triển của vùng nguyên liệu đã thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy, tổ chức thu mua, chế biến và xuất khẩu.

Tuy nhiên, phần lớn diện tích cà phê được trồng trên đất dốc, dễ bị xói mòn, rửa trôi trong mùa mưa. Một số vườn cây đã qua nhiều năm khai thác, năng suất giảm, trong khi chi phí phân bón, vật tư và nhân công tăng. Kết quả khảo sát tại một số vùng cà phê trọng điểm còn ghi nhận tình trạng đất chua, dinh dưỡng mất cân đối, ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất cây trồng. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cải tạo, trẻ hóa vườn cây già cỗi, áp dụng các biện pháp canh tác phù hợp nhằm duy trì năng suất, nâng cao chất lượng nguyên liệu và bảo vệ đất sản xuất.

Bên cạnh việc duy trì năng suất, chất lượng nguyên liệu ngày càng được các doanh nghiệp, HTX quan tâm để phát triển các sản phẩm có giá trị cao. Toàn tỉnh hiện có 1.120 ha cà phê đặc sản, sản lượng gần 1.000 tấn. Một số đơn vị đã tổ chức liên kết với người trồng, kiểm soát quy trình thu hái, sơ chế và chế biến nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm. HTX Ara-Tay Coffee, xã Mường Chanh, liên kết với khoảng 300 hộ trồng cà phê, tổ chức thu mua, sơ chế và phát triển các dòng cà phê đặc sản. Các hộ liên kết được hướng dẫn thu hái quả chín, phân loại nguyên liệu trước khi đưa vào sơ chế. HTX kiểm soát các công đoạn chế biến nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm. Năm 2026, cà phê của HTX được lựa chọn làm nguyên liệu cho đại diện Việt Nam tham dự cuộc thi World Brewers Cup tại Bỉ.

Tuy nhiên, diện tích cà phê đặc sản vẫn chiếm tỷ lệ nhỏ so với tổng diện tích cà phê của tỉnh. Sản xuất ở nhiều vùng còn phân tán theo quy mô hộ gia đình, chất lượng nguyên liệu chưa đồng đều. Trong khi đó, cà phê đặc sản đòi hỏi quy trình thu hái, sơ chế và bảo quản chặt chẽ. Việc mở rộng diện tích cần gắn với tổ chức liên kết sản xuất, đầu tư thiết bị chế biến và xây dựng thị trường tiêu thụ ổn định.

Không chỉ ở khâu sản xuất, giá trị cà phê còn phụ thuộc vào năng lực chế biến. Những năm gần đây, một số doanh nghiệp đã đầu tư nhà máy, dây chuyền sản xuất, phát triển các sản phẩm rang xay và cà phê đặc sản. Tuy nhiên, phần lớn sản lượng cà phê của tỉnh vẫn được tiêu thụ dưới dạng cà phê nhân. Các sản phẩm chế biến sâu chưa nhiều, khả năng khai thác giá trị từ nguồn nguyên liệu còn hạn chế. Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La đã đầu tư dây chuyền chế biến gắn với vùng nguyên liệu, liên kết với hơn 2.000 hộ trồng cà phê. Ngoài cà phê nhân, doanh nghiệp còn phát triển trà Cascara từ vỏ quả cà phê, tận dụng nguồn phụ phẩm sau sơ chế để tạo thêm sản phẩm thương mại.

Hoạt động sơ chế cà phê cũng đặt ra yêu cầu về xử lý chất thải, bảo vệ môi trường. Mỗi vụ thu hoạch, các cơ sở sơ chế phát sinh lượng lớn vỏ quả, vỏ trấu và nước thải. Một số cơ sở quy mô nhỏ còn hạn chế về thiết bị, công nghệ xử lý. Ngoài việc đầu tư hệ thống xử lý nước thải, các phụ phẩm có thể được tận dụng để sản xuất phân hữu cơ, nhiên liệu sinh khối, góp phần giảm lượng chất thải và nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu

Năm 2025, giá trị cà phê tham gia xuất khẩu của Sơn La đạt trên 112 triệu USD. Sản phẩm đã có mặt tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Chỉ dẫn địa lý “Cà phê Sơn La” được bảo hộ; 9 sản phẩm cà phê được chứng nhận OCOP. Các doanh nghiệp, HTX cũng quan tâm xây dựng nhãn hiệu, giới thiệu sản phẩm và mở rộng kênh phân phối trong nước.

Thị trường xuất khẩu cà phê ngày càng có những yêu cầu chặt chẽ về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, Quy định chống mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu cà phê xuất khẩu vào thị trường này phải có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất hợp pháp và không liên quan đến mất rừng theo quy định. Trước yêu cầu đó, Sơn La đang rà soát, cập nhật thông tin về diện tích, vị trí, ranh giới và hiện trạng sử dụng đất của các vùng trồng cà phê. Với diện tích sản xuất lớn, phân bố trên nhiều địa bàn, việc xác minh thông tin đến từng hộ, từng thửa đất đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân. Kết quả rà soát sẽ là cơ sở hoàn thiện dữ liệu vùng trồng, phục vụ quản lý sản xuất, thu mua và xuất khẩu cà phê.

Phát triển cà phê Arabica Sơn La theo hướng bền vững cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, HTX và người trồng cà phê. Trong đó, tập trung cải thiện chất lượng vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến, tổ chức liên kết sản xuất và tiêu thụ, đáp ứng yêu cầu của thị trường, nâng cao hiệu quả kinh tế và thu nhập cho người dân.