Thực tế cho thấy, vùng nguyên liệu không chỉ giúp các địa phương chủ động nguồn nguyên liệu trong sản xuất mà còn là “tấm giấy thông hành” của sản phẩm trên thị trường quốc tế.

Từ thửa ruộng đến hệ sinh thái bền vững

An Giang là một trong những địa phương tham gia dự án phát triển vùng nguyên liệu tập trung với mục tiêu hướng đến 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao. Chỉ tính riêng năm 2025, diện tích tham gia mô hình của tỉnh đạt hơn 44.000ha.

Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cho biết, với diện tích này, ngành nông nghiệp có thể xây dựng vùng nguyên liệu sản lượng, chất lượng cao và sẽ thu hút doanh nghiệp đến đầu tư, liên kết và tiêu thụ.

Hiện, năng suất lúa bình quân ở An Giang tăng từ 5,8 lên 6,5 tấn/ha, tương đương 12%; thu nhập bình quân hộ dân tại vùng dự án tăng từ 38 đến 47 triệu đồng/người/năm. Dự án cũng tạo ra 4.500 việc làm mới (1.500 thường xuyên, 3.000 thời vụ), tập trung trong khâu vận hành trạm bơm, kho sơ chế, dịch vụ cơ giới hóa,...

Ông Bùi Văn Thanh, thành viên Hợp tác xã Nông nghiệp Tây Phú cho biết, tham gia sản xuất vùng nguyên liệu, ông và người dân không lo bị ép giá nhờ hợp tác xã đứng ra đại diện làm hợp đồng với công ty, nên lúa sạch của họ có giá bán cao hơn giá thị trường cùng loại.

Tỉnh Đồng Tháp được chọn tham gia dự án phát triển vùng nguyên liệu cây ăn quả bền vững của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Qua bốn năm triển khai, vùng cây ăn quả phát triển nhanh về diện tích. Việc ứng dụng khoa học-công nghệ, nhất là công nghệ cao vào sản xuất được chú trọng, góp phần gia tăng năng suất và hiệu quả sản xuất trong thực hiện cơ cấu lại ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới.

Đến thời điểm hiện tại, sản lượng vùng nguyên liệu cây ăn quả của Đồng Tháp đạt gần 134.500ha (tăng 10.200ha so với năm 2022) sản lượng ước đạt 2,5 triệu tấn (tăng hơn 312.200 tấn), riêng các địa phương thuộc vùng đề án thí điểm đạt tổng diện tích cây ăn quả gần 107.000ha (tăng 7.200ha).

Hiện tỉnh đang tiếp tục quy hoạch, chuyển đổi đất trồng lúa, cây ăn quả kém chất lượng sang trồng chuyên canh cây ăn quả đặc sản, thích ứng biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn gay gắt những năm gần đây, từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp và đời sống người nông dân.

Không chỉ phát triển những vùng trồng lúa và trái cây, việc phát triển vùng nguyên liệu gỗ rừng trồng cũng có những thay đổi rõ rệt. Tại thành phố Huế, những con đường lầy lội mùa mưa được thay bằng 11 tuyến đường lâm sinh với chiều dài 21km, trở thành huyết mạch kết nối chuỗi giá trị rừng trồng gỗ lớn giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Nhờ đó, diện tích rừng của Hợp tác xã lâm nghiệp bền vững Hòa Lộc, xã Hưng Lộc tăng gấp hai lần, hiện đạt 800 ha. Giám đốc Hợp tác xã Hồ Đa Thê chia sẻ, dự án đã hình thành nên những con đường giúp người dân dễ dàng đi lại, vận chuyển hàng hóa...

Nhân rộng mô hình

Theo đánh giá của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, ở giai đoạn 1 của đề án, giá trị kinh tế trên 1ha tăng 20-25%, thu nhập nông dân tăng 5-10%/năm. Ngành nông nghiệp đặt mục tiêu mở rộng vùng nguyên liệu trọng điểm tại năm vùng nguyên liệu thuộc 13 tỉnh tham gia đề án thí điểm đến năm 2030 lên gần 1,83 triệu ha (giai đoạn 2022-2025 gần 167.000ha), trong đó tất cả diện tích có hợp đồng liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm với doanh nghiệp.

Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam cho biết, ở giai đoạn 1, Bộ đã đầu tư hơn 400 tỷ đồng cho giao thông để thực hiện dự án 60.000ha vùng nguyên liệu thực hành nông nghiệp xanh, bền vững; đẩy mạnh bảo hiểm cây trồng vật nuôi qua những chính sách an sinh xã hội. Đồng thời, thực hành nông nghiệp tốt để truy xuất nguồn gốc; hạ tầng đầu tư theo hướng đồng bộ từ giao thông đến thủy lợi.

Sau bốn năm triển khai, các đơn vị đã triển khai đầu tư xây dựng nhiều hạng mục hạ tầng gồm hơn 141km đường nội vùng, chín cầu, 11 cống điều tiết, năm trạm bơm, 6km kênh thủy lợi; hoàn thiện bốn sân bãi tập kết gỗ, hai kho trữ cà-phê,... Các hạng mục sau khi vận hành đã giảm chi phí vận chuyển từ 20 đến 35% so với trước đó, thời gian vận chuyển giảm một nửa, năng suất lúa ở vùng đầu tư trạm bơm tăng từ 5,8 lên 6,5tấn/ha, tổn thất sau thu hoạch giảm 25 đến 30%, hạ tầng thuận lợi cho sản xuất quy mô lớn.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang Ngô Công Thức cho biết, hiện các mô hình sản xuất chủ yếu vẫn theo chiều rộng thông qua tăng diện tích, dựa trên các yếu tố vật chất đầu vào cho sản xuất (lao động, vốn, vật tư) và nguồn lực tự nhiên, nên mới chỉ tạo ra được khối lượng, giá trị thu nhập thấp. Sản xuất chưa gắn kết được các khâu chế biến và tiêu thụ sản phẩm, chủ yếu bán thô, giá trị thấp và thường bị ép giá khi được mùa, số lượng và năng lực của doanh nghiệp thực hiện mô hình bao tiêu sản phẩm còn ít, chưa tương xứng với sản lượng lúa trong vùng; do đó cần tăng suất đầu tư cho địa phương.

Từ thực tiễn tham gia dự án vùng nguyên liệu, ông Huỳnh Văn Thòn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Lộc Trời cho biết, sau bốn năm triển khai đề án xây dựng vùng nguyên liệu, điều ông mong muốn nhất chính là xây dựng được một hệ sinh thái mà ở đó tất cả những người có liên quan đều trở thành một thành tố quan trọng trong chuỗi, chứ không chỉ dừng lại là những đối tác trong quá trình liên kết sản xuất như hiện nay.

Sát cánh với người dân, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Trái cây Chánh Thu (tỉnh Đồng Tháp) Ngô Tường Vy cũng bày tỏ trăn trở khi hạ tầng cơ sở hạn chế đang khiến trái cây đặc sản của Đồng Tháp gặp khó. Đơn cử như mặt hàng sầu riêng, để đến được tay người tiêu dùng, các hợp tác phải thuê bốn loại phương tiện vận chuyển, gồm: Xe máy, xe ba gác, thuyền, ô-tô,… khiến chi phí vận chuyển tăng, thời gian vận chuyển kéo dài làm giảm chất lượng, gây bất lợi cho cả người sản xuất lẫn tiêu dùng. Do đó, để nhân rộng dự án, bà Vy đề nghị tăng đầu tư cơ sở hạ tầng và đẩy mạnh cấp mã số vùng trồng cho những vùng nguyên liệu đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật.

Để hỗ trợ các hợp tác xã, Trung tâm Khuyến nông quốc gia đã tổ chức hơn 200 lớp tập huấn hướng dẫn ban hành chính sách, nhân rộng tổ khuyến nông cộng đồng và nâng cao năng lực cho các tổ với tổng số 5.680 học viên tham gia. Đồng thời, tổ chức 51 đoàn tham quan học tập tại các vùng nguyên liệu với 1.265 học viên nhằm giúp các cán bộ khuyến nông, thành viên tổ khuyến nông cộng đồng được tiếp cận, tham quan, học tập các mô hình sản xuất nông nghiệp tiên tiến, hiệu quả.

Hiện ngành nông nghiệp đã khởi động giai đoạn 2 của dự án. Cục trưởng Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn Lê Đức Thịnh cho hay, giai đoạn tới, các đơn vị sẽ tập trung phát triển vùng nguyên liệu sản xuất theo chuỗi giá trị, đạt quy chuẩn, tiêu chuẩn và đáp ứng yêu cầu của các nhà máy chế biến nông sản và thị trường.

Trong bối cảnh hội nhập, việc duy trì và phát triển vùng nguyên liệu không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của sản xuất, mà còn là lựa chọn mang tính chiến lược cho phát triển nông nghiệp bền vững, hay nói cách khác, vùng nguyên liệu chính là nền móng của nông nghiệp hiện đại.