Đồng bào Dao Tiền ở Sơn La có nền văn hóa lâu đời, phong phú và vô cùng đặc sắc. Là dân tộc có tiếng nói và chữ viết riêng từ sớm nên toàn bộ lịch sử, tiến trình phát triển, văn hóa nguồn cội và cả hệ thống những bài hát cúng, ca dao, dân ca đều được ghi lại trọn vẹn thành vốn tư liệu cổ quý giá được những người già trong các bản gìn giữ một cách trân trọng. Trong nền văn hóa đặc sắc ấy phải kể đến 4 loại hình nghi lễ, tập quán, tri thức dân gian đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, là niềm tự hào của dân tộc, mang giá trị ngàn đời mà các thế hệ đồng bào Dao luôn nhắc nhau gìn giữ, bảo tồn và phát huy cho hôm nay và mai sau.

Trong tâm thức của đồng bào Dao Tiền, sự sống bắt đầu từ tiếng khóc chào đời, thì sự trưởng thành thực thụ chỉ được công nhận sau nhịp chuông rung của lễ cấp sắc. Đây là một nghi thức quan trọng trong số các nghi lễ vòng đời của người đàn ông Dao, đánh dấu cột mốc thiêng liêng về sự trưởng thành, trách nhiệm, có vị thế trong cộng đồng và được tổ tiên ghi danh vào "sổ ngọc" của dòng họ, tổ tiên.

Những cậu bé khi bước vào vào giai đoạn từ 7 tuổi trở lên sẽ được gia đình lên kế hoạch tổ chức cấp sắc. Nghi lễ diễn ra thường là 2 ngày, 2 đêm. Chàng trai nhỏ sẽ phải trải qua từng nghi thức cổ truyền bắt buộc dưới sự hướng dẫn của các thầy cúng, vị cao niên trong bản và trưởng họ. Với đồng bào Dao, lễ cấp sắc là nghi thức tâm linh, tín ngưỡng đặc biệt, nơi những lời răn dạy của tiền nhân, ý thức về nguồn cội được khắc sâu vào tâm trí, giúp người đàn ông trưởng thành, vững vàng, sẵn sàng gánh vác trách nhiệm của gia đình, dòng tộc.

Với sự đặc sắc và mang giá trị lớn lao về văn hóa, tín ngưỡng, lễ cấp sắc đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016.

Đám cưới truyền thống của người Dao Tiền không đơn thuần là ngày vui đôi lứa mà còn là nghi lễ văn hóa thiêng liêng, nơi những giá trị về lòng thủy chung được tôn vinh và gìn giữ qua bao thế hệ. Trước đây, đám cưới thường có thách bạc trắng nhưng ngày nay những hủ tục đã được cắt bỏ, chỉ giữ lại nét đẹp truyền thống đặc sắc của dân tộc. Các nghi lễ và tiến trình theo truyền thống lược giản đi các phần nặng nề về chi phí để giảm bớt gánh nặng cho gia đình nhà trai.

Nét đặc biệt của đám cưới là cô dâu khoác lên mình tầng tầng lớp lớp váy áo được gia đình, họ hàng nhà gái mang đến khi rước dâu, bước qua cửa nhà mình. Đến nhà trai, trước khi bước vào nhà chồng, họ hàng nhà chồng lại tiếp tục mang tới những bộ váy áo mới cho cô dâu khoác lên. Nghi thức này thể hiện sự yêu thương, bao bọc của họ hàng hai bên đối với cô dâu mới, chúc cho cô dâu được yên vui, hạnh phúc.

Lễ hội Púng Hiéng (Tết Hạ Niên) là nghi lễ lớn nhất của người Dao Tiền, có ý nghĩa quan trọng, đặc biệt trong tín ngưỡng của dân tộc, đề cao vai trò của trưởng dòng họ và giúp gắn kết các thành viên trong dòng tộc, cộng đồng. Lễ hội được một số dòng họ người Dao Tiền duy trì theo hình thức truyền đời, tổ chức định kỳ 3-4 năm một lần, trong thời gian 4-6 ngày vào dịp Tết Nguyên đán.

Là nghi lễ của dòng họ nhưng Lễ hội Púng Hiéng lại được tổ chức mang ý nghĩa quy tụ cả dân bản cùng tham gia và trở thành ngày hội chung có tính gắn kết cộng đồng cao. Trong những ngày này, người trong dòng họ, người trong và ngoài bản quy tụ về nhà trưởng dòng họ, nơi tổ chức lễ hội để tham gia nhảy múa suốt ngày suốt đêm, tiếng trống, tiếng chiêng luôn rộn ràng, vang động cả núi rừng.

Lễ hội với nhiều nghi thức độc đáo theo tuần tự:  Lễ khai niên, lễ chào mừng các đấng siêu nhiên về dự hội, lễ cúng xuất binh (để xua đuổi tà ma, quỷ dữ, tống tiễn một năm cũ với những điều rủi ro, không may mắn); lễ cúng thu binh (đón những điều tốt đẹp theo năm mới vào nhà), lễ tạ ơn, cầu mùa và cúng thu niên kết thúc lễ hội. Hơn cả một ngày hội, Púng Hiéng chính là "bảo tàng sống" lưu giữ những giá trị cội nguồn dân tộc.  

Không quá sặc sỡ, phô trương, nét đẹp trong trang phục của người Dao Tiền nằm ở sự hài hòa giữa sắc chàm trầm mặc và những dải hoa văn trắng tinh khôi được tạo ra từ nghệ thuật vẽ sáp ong độc đáo trên tà váy hay những hàng hoa văn hình học đặc sắc trên áo và khăn. Đường nét, hình khối hoa văn trên trang phục được các bà, các mẹ truyền tay cho con gái và gìn giữ qua từng thế hệ. Trên trang phục, nơi mỗi đường kim mũi chỉ đều chuyên chở những câu chuyện về thế giới quan, nhân sinh quan và niềm tự hào của một dân tộc có lịch sử lâu đời.

Bộ trang phục hoàn chỉnh của nữ gồm có: Áo, khăn, thắt lưng, xà cạp, trang sức bằng bạc. Trang phục của nam giới thường đơn giản hơn với áo, quần và khăn quấn đầu, thắt lưng. Điểm làm nên sự khác biệt chính là kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong trên vải thô, sau đó nhuộm vải với quy trình, công đoạn tỉ mỉ, kỳ công để tạo ra những chiếc váy có hoa văn sóng nước màu trắng nổi bật trên nền chàm. Áo và khăn của người phụ nữ được chăm chút tỉ mẩn với những hoa văn tinh tế, màu sắc tươi mới để tôn lên vẻ đẹp của các thiếu nữ, hay tạo nên nét rực rỡ cho mỗi mùa lễ hội. 

Không chỉ có những di sản đã được công nhận, đồng bào Dao Tiền còn có kho tàng văn hóa đặc sắc với điệu múa chuông rộn ràng, kho sách cổ vô giá viết bằng chữ Nôm Dao hay những bài ca dao, dân ca, ẩm thực truyền thống mang đậm bản sắc riêng. Kho tàng di sản ấy vẫn đang được các thế hệ người Dao gìn giữ, phát huy như một cách thể hiện sự trân trọng với giá trị cội nguồn của dân tộc, làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc của các dân tộc Sơn La.